BOEKetje onderwijs

Wat wordt er verwacht van beginnende en ervaren leerkrachten? Het antwoord op deze vraag werd door de minister van onderwijs gegeven in het Decreet betreffende het beroepsprofiel voor de leraar. Dat antwoord was zeer duidelijk: de kwaliteitsstandaard voor de lerarenopleidingen zijn de basiscompetenties.

Deze basiscompetenties werden door de auteurs van dit boek, op basis van een diepgaand onderzoek, vertaald naar een opleidingsprofiel waarbij er tegelijkertijd aandacht was voor recente onderwijskundige en maatschappelijke ontwikkelingen. Het resultaat van deze vertaling was een boomstructuur. Eén van de auteurs, Kristien Carnel, opleidingshoofd aan de Katholieke Hogeschool Leuven, legt deze structuur uit als volgt:

Deze structuur willen we duiden met volgende metafoor. De stam vormt als het ware de visie van de leraar, zijn opvattingen, kortom zijn professionele identiteit. De takken van de boom beschouwen we als de verantwoordelijkheden van de leraar. De zijtakken zijn de taakvelden. De knoppen en blaadjes vergelijken we met de competenties en concrete gedragingen. Ze geven zuurstof aan de stam, versterken de professionele identiteit (blz.2).

De 4 verantwoordelijkheden, elk met hun bijbehorende taakvelden, zijn:

• samen school maken als
  • partner in een team
  • partner van collega's ouders en zorgverstrekkers met het oog op inhoudelijke afstemming
  • zorgverstrekker
• binnen een (klas)groep functioneren als
  • opvoeder
  • begeleider van leer- en ontwikkelingsprocessen
• kwaliteit borgen als
  • taalleraar
  • reflectieve practicus
  • professional
  • lid van de onderwijsgemeenschap
• onderwijs ontwikkelen/vernieuwen als
  • onderzoeker en vernieuwer
  • cultuurparticipant
  • coach in het gebruik van ICT

Daarbij worden er vier beheersingsniveaus onderscheiden in een continuüm van het elementaire tot het professionele niveau.

Het grootste gedeelte van dit werk bestaat uit een zeer gedetailleerde matrix waarin alle verantwoordelijkheden met hun onderscheiden taakvelden op de vier beheersingsniveaus concreet omschreven worden in termen van zijnskenmerken voor de leerkracht.

Een absolute aanrader voor iedereen die zicht wil krijgen op wat het beroep van leerkracht in het lager onderwijs inhoudt.

Ook al is het al meer dan 10 jaar op de markt, Opvoeden in de klas. Wegwijzer voor leerkrachten blijft een brandend actueel boek. Niet in het minst omdat ouders hun opvoedingstaak in stijgende mate blijven delen met de school. Ook omdat de auteur zijn boek blijft bijstellen in het licht van de nieuwe wetenschappelijke bevindingen op dat vlak.

In het eerste hoofdstuk gaat de auteur dieper in op het leerkracht zijn als beroep. Hij duidt op een heldere manier dat een leerkracht iemand is die op lange termijn werkt. Niet alleen op het cognitieve vlak, maar ook op het vlak van de sociale en emotionele ontwikkeling. Dat daarbij zijn werkmateriaal, de leerlingen, van jaar tot jaar verandert, hoeft geen betoog. Leerlingen zijn immers altijd de kinderen van hun tijd. En dat deze tijden tegenwoordig heel snel veranderen, is voor iedereen duidelijk. Dat sommige kinderen met deze tijden moeilijkheden hebben, is vanzelfsprekend. Voor hen kan de leerkracht dan ook een ankerpunt en beschermende persoon zijn. En in deze functie wordt hij soms vogelvrij verklaard...

Het tweede hoofdstuk gaat dieper in op de communicatieprincipes als basis voor de interactie in de klas. Hierbij gaat de auteur uit van het principe dat alle gedrag communicatie is. Hij benadert dit vanuit vier invalshoeken:

• de inhoud van de boodschap
• de relatie tussen zender en ontvanger
• de perceptie van de boodschap
• de nood aan waarderen en gewaardeerd te worden

Het derde hoofdstuk sluit dicht aan bij het vorige en gaat over communicatietechnieken. Het uitgangspunt hierbij is dat een communicatietechniek slechts goed is als de bedoeling ervan ook overkomt bij de ontvanger. Deze communicatie heeft altijd vier kanten:

• Wat ik denk en voel (de binnenkant).
• Wat ik daarmee doe (de buitenkant).
• Hoe dat overkomt bij de andere (de overkant).
• Wat we daar samen mee doen (de synergiekant).

De auteur reikt tal van mogelijke technieken aan en geeft daarbij een zeer belangrijke tip: Probeer ze niet allemaal tegelijkertijd!!!

Het vierde hoofdstuk gaat dieper in op een bijzondere vorm van communicatie: feedback. Feedback is een noodzakelijke voorwaarde om te kunnen leren. Hoe je die als leerkracht kunt (moet geven) wordt hier uitvoerig toegelicht.

Het volgende hoofdstuk gaat over negatief gedrag in de klas en hoe je daar als leerkracht op een assertieve en constructieve manier kunt mee omgaan. Wat is streng? Wanneer is iets een probleem? Dit zijn enkele van de vragen die aan bod komen. Soms moet er toch gestraft worden. Hoe je dat kunt doen, lees je in het zesde hoofdstuk. Hoe dat je het wel? Wat doe je beter niet? Welke varianten zijn er? De auteur blijft hier zeer concreet bij stil staan.

Het zevende hoofdstuk is helemaal gewijd aan pesten op school. Het fenomeen van het pesten wordt eerst toegelicht. Daarna is er aandacht voor de mogelijke interventies.

In het achtste en negende hoofdstuk gaat de auteur dieper in op de variëteit die er aanwezig is in de klas. Variëteit in interacties maar ook variëteit in denkstijlen. Deze variëteit past de auteur niet alleen toe op de leerlingen, maar ook op de leerkrachten.

Elke leerling wordt dagelijks geconfronteerd met de emoties van zijn leerlingen. Hoe je daar op een positieve manier kunt mee omgaan is de kern van het laatste hoofdstuk. Aan de hand van twee "sleutels" maakt de auteur duidelijk wat het verschil is tussen een positieve en een negatieve manier om met emoties om te gaan.

Dit boek slaagt er in op een eerder beknopte manier het thema van opvoeden in de klas vrij volledig te benaderen. Dat de auteur daarbij voortdurend aandacht heeft voor concrete voorbeelden, resultaten uit wetenschappelijk onderzoek en concrete denkopdrachten voor de lezer maakt het tot een zeer waardevol naslagwerk voor leerkrachten uit zowel het basis- als het secundair onderwijs.

Het portfolio deed enige tijd geleden zijn intrede in het onderwijs. Het kan op drie verschillende manieren aangewend worden: als verzamelmap (verzamelportfolio), als middel bij het beoordelen van de verworven opleidings- of beroepsspecifieke kennis, vaardigheden en/of attitudes (prestatieportfolio) of als middel om de leercompetenties te beoordelen (leerportfolio). De essentie blijft echter steeds hetzelfde: de student is en blijft zelf verantwoordelijk voor zijn leerproces en toont in het portfolio wat hij gepresteerd en geleerd heeft.

In dit boek vind je twaalf praktijkvoorbeelden van het werken met een portfolio:

• secundair onderwijs:
  • binnen het Project Algemene vakken
  • binnen Maatschappelijke vorming
• volwassenenonderwijs: 
  • in het tweedekansonderwijs (volwassenenonderwijs)
  • in het talenonderwijs (volwassenenonderwijs)
• lerarenopleiding:
  • in de geïntegreerde lerarenopleidingen (lerarenopleiding)
  • in de lerarenopleiding kleuteronderwijs (lerarenopleiding)
• hoger onderwijs:
  • in grafische en digitale media (hoger onderwijs)
  • in de logopedie (hoger onderwijs
  • in de podologie
  • in de verpleegkunde
  • in de academische specifieke lerarenopleiding
  • in de lichamelijke opvoeding

De verschillende auteurs geven telkens een woordje uitleg bij de opleiding en de school en omschrijven de doelgroep. Daarna situeren ze het gebruik van het portfolio binnen de opleiding om tot slot het werken met een portfolio te evalueren.

In het laatste hoofdstuk van dit boek komt de redacteur tot het besluit dat er een enorm grote verscheidenheid bestaat bij het werken met portfolio's. Dit is logisch, zegt hij, want...

... een portfolio is immers niets meer dan een dossier waaraan een didactische functie toegekend wordt. Vorm en inhoud van het dossier worden bepaald door de aard van die functie en de condities waarbinnen die functie waargemaakt kan worden (blz.124).

Verder brengt hij verslag uit over het onderzoek dat gevoerd werd met als bedoeling de verschillende portfolioprojecten uit het boek te evalueren.

Gelet op het voorgaande is dit geen boek geworden met pasklare en te kopiëren projecten. Wel is het een degelijke illustratie geworden van hoe men op de verschillende onderwijsniveaus het werken met een portfolio vorm kan geven. In die zin verdient het boek terecht zijn ondertitel als inspiratieboek voor lesgevers.