BOEKetje onderwijs

Fonemisch bewustzijn is de vaardigheid om binnen gesproken woorden afzonderlijke klanken te onderscheiden en ze te manipuleren. In die zin is het een onderdeel van het fonologisch bewustzijn. Het fonologisch bewustzijn is immers veel breder dan het fonemisch bewustzijn. Er vallen zaken als auditieve discriminatie, auditieve synthese en rijmen onder. Het fonologisch bewustzijn ontstaat in verschillende fasen:

• Afzonderlijke woorden in een gesproken zin herkennen.
• Beseffen dat sommige woorden op elkaar rijmen.
• Woorden kunnen verdelen in klankgroepen.
• Het onderscheid kunnen maken tussen de medeklinker(s) aan het begin van het woord en de rest van het woord.
• Afzonderlijke fonemen kunnen verbinden tot een woord.
• Fonemen kunnen manipuleren (bv. klanken weglaten, toevoegen of vervangen).

Het fonemisch bewustzijn helpt kinderen om in te zien dat de letters in woorden klanken vertegenwoordigen. Het helpt hen eveneens om te begrijpen dat er in de Nederlandse taal een systematische relatie is tussen klanken en letters (het alfabetisch principe). Kinderen die leren lezen, leren dat woorden opgebouwd zijn uit letters die op hun beurt corresponderen met klanken. Tegenwoordig is men het er dan ook over eens dat het fonemisch bewustzijn een heel belangrijke rol speelt bij de eerste fase van het leren lezen, het spellend lezen.

Het fonemisch bewustzijn heeft te maken met een aantal auditieve vaardigheden zoals de auditieve analyse en synthese en het auditief manipuleren van klanken in woorden. Dit fonemisch bewustzijn ontwikkelt niet spontaan, is geen zaak van voldoende rijping. Men kan dus niet wachten tot het kind vanzelf zo ver is, maar moet kinderen hiervoor instructie en oefening geven.

De geheel herziene druk van de werkmap Fonemisch bewustzijn wil voorzien in de instructie en oefening die jonge kinderen nodig hebben om het fonemisch bewustzijn te ontwikkelen en heeft daardoor een zeer grote preventieve en proactieve waarde. Centraal hierbij staat de directe instructie, omdat deze instructievorm voor risicokinderen de beste garantie biedt.

De map Fonemisch bewustzijn gaat over de vaardigheden die men in groep 1 en groep 2 (de 2^e en de 3^e kleuterklas) aanbrengt. In groep 1 (2^e kleuterklas) ligt het accent voornamelijk nog op het fonologisch bewustzijn. Dit houdt in dat de volgende vaardigheden nadrukkelijk worden geoefend:

• Nauwkeurig luisteren.
• Zich bewust zijn van zinnen en woorden.
• Rijmen.
• Zich bewust zijn van klankgroepen.

In groep 2 (3^e kleuterklas) staat het fonemisch bewustzijn centraal. Hiervoor wordt er geoefend op de volgende vaardigheden:

• Het isoleren van klanken.
• Het synthetiseren van klanken.
• De analyse van klanken.
• Het manipuleren van klanken.

Terwijl men oefent op het fonemisch bewustzijn biedt men ook al letters aan, omdat deze een belangrijk houvast bieden bij het onderscheiden van klanken in woorden.

Concreet bevat de map Fonemisch bewustzijn 6 grote delen. Het algemene kader en de verantwoording worden geschetst in het eerste deel, Klanken en letters in groep 1 en 2. De vaardigheden die in deze map aan bod komen worden kort beschreven en toegelicht in het tweede deel, Vaardigheden rond klanken en letters. Hoe je effectief kunt Werken met klanken en letters in de klassenpraktijk is het onderwerp van het derde deel. De Planning en organisatie daarvan wordt toegelicht in deel 4.

Het vijfde en meteen ook meest uitgebreide deel bevat de activiteiten zelf, ingedeeld in negen rubrieken, te weten de letterkennis en de vaardigheden die in groep 1 en 2 aan bod komen. Voor de duidelijkheid zet ik ze nog eens op een rijtje, zoals ze in de map zelf benoemd worden:

• Luisteren
• Zinnen en woorden
• Rijmen
• Klankgroepen
• Isoleren van klanken
• Synthese van klanken
• Analyse van klanken
• Manipuleren van klanken
• Letterkennis

Deze activiteiten zijn opgetekend in een soort van ‘lesfiches', waarbij men steeds dezelfde structuur gebruikt:

• Vaardigheid
• Doel
• Materiaal
• Voorbereiding
• Aandachtspunten
• Werkwijze
  • Inleiding
  • Kern
  • Afsluiting
• (Varianten)

Deze lesfiches zijn zeer gebruiksvriendelijk, niet alleen door de structuur, maar ook door hun beknoptheid. Doordat de werkwijze zeer nadrukkelijk werd uitgeschreven, zijn er geen onduidelijkheden en kunnen de ‘lesjes' als het ware rechtstreeks uit de map gegeven worden. Ze zijn stuk voor stuk gesneden brood.

Het zesde deel bevat een uitgebreide literatuurlijst. De bijlagen bevatten de materialen waar men in de ‘lesjes' gebruik van maakt.

Deze map is een absolute aanrader voor elke kleuterschool die op een systematische en logische manier wil werken aan het fonemisch bewustzijn van haar kleuters. Er wordt een volledige leerlijn uitgetekend die overeenkomt met de fasen waarin het fonologisch bewustzijn zich ontwikkelt.

Ook in het eerste leerjaar zal men deze activiteiten zeker kunnen gebruiken voor die leerlingen bij wie het spellend lezen, zeer moeizaam verloopt. Doordat ze zich richt op het fonemisch bewustzijn als voorwaarde voor het spellend lezen, kan ze naast elke methode voor aanvankelijk lezen gebruikt worden.

De boeken van uitgeverij CPS worden in België verdeeld door uitgeverij Abimo.

Dit actuele boek is een zeer toegankelijk naslagwerk voor iedereen die professioneel in aanraking komt met kinderen met neurologische problemen. De auteurs hebben een inventaris gemaakt van de meest voorkomende aandoeningen bij kinderen en deze aangevuld met een aantal meer zeldzame ziekten. De volgende aandoeningen komen onder andere aan bod:

• Te vroeg en/of te licht geboren
• Cerebrale parese (hersenverlamming)
• Spina bifida (open rug)
• Hydrocefalus (waterhoofd)
• Meningitis (hersenvliesontsteking)
• Encefalitis (hersenontsteking)
• Herseninfarcten en hersenbloedingen
• Hersentumoren en cerebrale leukemie
• Traumatisch hersenletsel
• Epilepsie 

Voor ze de verschillende aandoeningen van nabij bekijken, formuleren de auteurs in een inleidend gedeelte de uitgangspunten bij hun boek. Hierdoor kan wat ze schrijven niet verkeerd begrepen worden. Ook het stukje over de instrumenten (tests) die gebruikt worden bij het onderzoek van de cognitie en het gedrag is zeer verhelderend. Het schema waarbij deze tests verbonden worden met alle hoofdstukken van het boek waarin ze voorkomen is van grote waarde.

In het boek wordt elke aandoening eerst bondig beschreven in een rubriek Hoofdzaken. In deze rubriek krijgt men zeer kernachtig de essentie te lezen. Hierbij is de verwijzing naar de schoolse context en het schoolse leren nooit veraf. Ook de prognose voor de toekomst krijgt hier een plaats.

Na deze rubriek met hoofdzaken wordt het hoofdstuk verder uitgewerkt. Dit houdt in dat de gebruikte terminologie verklaard wordt en eventuele definities uitgelegd en toegelicht worden. De kenmerken van de aandoening worden uitgebreid en duidelijk in kaart gebracht. De lezer krijgt tegelijk ook een zicht op de mate van voorkomen van de aandoeningen. Het grootste gedeelte van het hoofdstuk is steeds gewijd aan de gevolgen van de aandoening op de ontwikkeling van het kind in zijn verschillende aspecten, gedifferentieerd naar de verschillende leeftijdsgroepen.

• De lichamelijke ontwikkeling
• De cognitieve ontwikkeling: hieronder vallen onder andere de intelligentie, de taalontwikkeling, de aandacht, de executieve functies en dergelijke.
• De ontwikkeling van het psychosociaal functioneren: hieronder vallen gegevens over de schoolloopbaan, het gedrag en de sociale aanpassing van het kind.

Tussentijdse samenvattingen helpen de lezer om bij de zaak te blijven en hebben daardoor een groot leereffect. Afbeeldingen, tabellen en schema's zijn weloverwogen gekozen en zijn daardoor altijd verhelderend en snel interpreteerbaar. Ook het presenteren van gegevens uit wetenschappelijk onderzoek als bewijsvoering zijn een sterke troef. Verder besteden de auteurs waar dat relevant is ook aandacht aan de diagnostiek en behandeling van de aandoeningen en de eventuele gevolgen en restverschijnselen ervan.

Bij een eerste lezing oogt de inhoud van het boek moeilijker dan hij in werkelijkheid is. De auteurs gebruiken overal de juiste terminologie, maar deze wordt altijd concreet uitgelegd met woorden, beelden en onderzoeksgegevens. Hierdoor is het boek vlot te lezen. De auteurs hebben een goed evenwicht gevonden tussen wetenschappelijke juistheid enerzijds en begrijpelijkheid anderzijds.

Tot slot moeten we de uitgebreide bibliografie, de goede bronvermeldingen en het uitgebreid en gemakkelijk te doorzoeken register van het boek vermelden als grote troeven.

Een boek dat zeker aan te raden is als naslagwerk voor iedereen die beroepsmatig meer wil weten over deze aandoeningen of in aanraking komt met ouders die vragen hebben over de aandoening van kind.

In dit boek beschrijft Liesbeth Smulders-Groenhuijsen wat er allemaal kan gebeuren als ouders gaan scheiden. Ze vertelt het verhaal van Dees. Hoe hij merkt dat er iets mis begint te lopen tussen zijn ouders en de verwarring en onzekerheid die dat met zich meebrengt. Hoe hij worstelt met vragen hoe het met hem verder moet na de scheiding. Hoe hij hoopt dat het toch nog goed komt tussen zijn ouders. Hoe hij geleidelijk aan went aan zijn nieuwe leven en de scheiding van zijn ouders verwerkt.

Het boek is geschreven voor jonge kinderen. Liesbeth Smulders-Groenhuijsen heeft er voor gezorgd dat ze het zelf kunnen lezen: korte zinnen, groot lettertype, veel witruimte tussen de regels, moeilijke woorden die gesplitst zijn. Voor wie dat wil, is het boek ook ingelezen op een CD, met daarop ook de vioolmuziek waarover er sprake is in het boek. Op die manier is het kind niet afhankelijk van een volwassene die het verhaal wil voorlezen.

Dees, een vader en een viool is een boek dat kinderen kan helpen om de echtscheiding van zijn ouders te verwerken en zijn eigen gevoelens daarbij te begrijpen. Het is vlot geschreven en gebruikt eenvoudige taal. Hier-door is het zeer toegankelijk voor jonge kinderen die even geen beroep kunnen (willen) doen op een volwassene om het hen voor te lezen. Het leert het kind dat zijn gevoelens van angst, onzekerheid, verdriet, woede, ... normaal zijn en dat het zich daar niet moet voor schamen. Het geeft hen perspectief op een leven na de scheiding waarin alles weer op zijn pootjes valt.

Tegelijk kan het boek ook een goede aanleiding zijn om de eigen gevoelens te herkennen en er met iemand anders over te praten.

De boeken van uitgeverij SWP worden in België verdeeld door uitgeverij Epo.

Bang Boos Blij is een doeboek voor kinderen van gescheiden ouders. Aan de hand van vragen en creatieve opdrachten wordt het verhaal van de echtscheiding van de ouders van het kind dat met het boekje werkt, geschreven. De vragen en opdrachten zijn georganiseerd rond verschillende thema's:

• Wat is een gezin?
• Het concrete gezin van het kind.
• De problemen voorafgaand aan een echtscheiding.
• De echtscheiding.
• Het (éénouder-)gezin na de echtscheiding.
• Het nieuw samengesteld gezin.

Het doel van dit werkboekje is simpel: kinderen helpen om de echtscheiding van hun ouders te begrijpen en een plaats te geven. Om dit te bereiken gaat het voortdurend in op de gevoelens en gedachten van het kind zelf. Boosheid, angst, schuldgevoel, verwarring, verdriet... het zijn allemaal gevoelens die in het boekje aan bod komen en bespreekbaar worden gesteld. Sommige vragen worden schriftelijk beantwoord, andere kunnen worden getekend. Af en toe is er plaats voor vormen van mondelinge en dramatische expressie.

Het werkboekje kan door oudere kinderen zeker zelfstandig worden ingevuld. Jongere kinderen zullen dan beter begeleid worden door een volwassene. Dit kan een ouder zijn, maar deze moet er rekening mee houden dat een aantal vragen en opdrachten ook voor hem zeer confronterend kunnen zijn. Professionele hulpverleners kunnen het dan weer gebruiken als aanknopingspunt voor of verwerking van therapeutische gesprekken. Leerkrachten kunnen het gebruiken als leidraad om een kind als vertrouwenspersoon te begeleiden.

De meerwaarde van dit werkboekje ligt in zijn gestructureerde aanpak. Stapsgewijs krijgt het kind een verduidelijking van de situatie waarin het zich bevindt waarbij de concrete opdrachten er op gericht zijn de gevoelens van het kind naar de oppervlakte te brengen en bespreekbaar te stellen. Daarenboven beperkt het zich niet tot de echtscheiding zelf, maar gaat het ook bewust in op de periode na de echtscheiding waarin het kind bij één ouder leeft en zijn leven moet herorganiseren. Tot slot is er ook aandacht voor het leven in een nieuw samengesteld gezin en wat dit emotioneel kan teweeg brengen bij een kind.

De handleiding bij dit werkboek kun je gratis van de website van Ninõ halen.

De boeken van uitgeverij Ninõ worden in België verdeeld door uitgeverij Epo.

Dit therapeutisch boekje van Martine Delfos wil een hulpmiddel zijn om aan kinderen uit te leggen wat seksueel misbruik is en dit bespreekbaar te maken. Niet alleen voor kinderen, maar ook voor volwassenen die het kind willen helpen is dit vaak een zeer moeilijk thema om over te praten.

Toch is het noodzakelijk dat kinderen die seksueel misbruikt werden, weten dat zij hier geen schuld aan hebben omdat ze zich in een compleet machteloze situatie bevonden op het moment van de feiten. Aan de hand van dit verhaal kunnen ze deze onschuld (h)erkennen in hun eigen verhaal en ervaren dat er over praten met een vertrouwenspersoon een begin kan zijn van een (hard bevochten) oplossing.

Ook voor dit boek kon Martine Delfos putten uit de ervaringen van haar eigen praktijk. Dit maakt dat het verhaal in het boekje zeer herkenbaar is voor kinderen.

De boeken van uitgeverij Ninõ worden in België verdeeld door uitgeverij Epo.

Dit therapeutisch boekje van Martine Delfos wil een hulpmiddel zijn om aan kinderen uit te leggen wat seksueel misbruik is en dit bespreekbaar te maken. Niet alleen voor kinderen, maar ook voor volwassenen die het kind willen helpen is dit vaak een zeer moeilijk thema om over te praten.

Toch is het noodzakelijk dat kinderen die seksueel misbruikt werden, weten dat zij hier geen schuld aan hebben omdat ze zich in een compleet machteloze situatie bevonden op het moment van de feiten. Aan de hand van dit verhaal kunnen ze deze onschuld (h)erkennen in hun eigen verhaal en ervaren dat er over praten met een vertrouwenspersoon een begin kan zijn van een (hard bevochten) oplossing.

Ook voor dit boek kon Martine Delfos putten uit de ervaringen van haar eigen praktijk. Dit maakt dat het verhaal in het boekje zeer herkenbaar is voor kinderen.

De boeken van uitgeverij Ninõ worden in België verdeeld door uitgeverij Epo.

Dit boekje wil kinderen van ouders met een psychiatrische problematiek helpen om te begrijpen wat ze meemaken en hen er over laten praten. Martine Delfos weet in haar typische stijl de gevoelens van deze kinderen te raken en onder woorden te brengen. Het boekje is nergens banaal of overdreven. Aan de hand van gewone situaties uit het leven van een doorsnee kind duidt het de essentie van de problematiek.

Onderaan rechts op elke bladzijde staat er een korte toelichting op maat van de volwassen begeleider. Leerkrachten die niet vertrouwd zijn met deze problematiek kunnen hierdoor de gedragingen en emoties van deze kinderen beter begrijpen en een plaats geven.

Een boekje om niet te ver weg te leggen.

De boeken van uitgeverij Ninõ worden in België verdeeld door uitgeverij Epo.

Er zijn kinderen die op jonge leeftijd geconfronteerd worden met het overlijden van een ouder. De omgeving weet dan niet altijd hoe ze met de gevoelens van het kind moeten omgaan. Of hoe ze het kind over die gevoelens (boosheid, verdriet, schuld, ...) kunnen laten praten, zodat ze kunnen begrepen en eventueel aan het kind geduid worden. Met een therapeutisch verhaal als dit kunnen ze aan de slag. Ze kunnen er thuis maar ook op school gebruik van maken om het thema bespreekbaar te maken.

Volwassenen zijn vaak geneigd om kinderen weg te houden van de dood. Daardoor ontnemen ze het de kans om afscheid te nemen, om zich van de (harde) realiteit bewust te worden. Toch zijn kinderen sterker dan men over het algemeen denkt.

Een boekje als dit helpt de volwassene om het kind in zijn rouwproces te helpen en te begeleiden.

De boeken van uitgeverij Ninõ worden in België verdeeld door uitgeverij Epo.

Als spelling een kwelling is bestaat al een hele tijd. De naam is een begrip geworden in het onderwijs. Toch valt het me in de dagelijkse praktijk op dat er nog betrekkelijk veel scholen en leerkrachten zijn die het werk niet kennen en/of gebruiken. Terwijl het een prima pakket is om spellingproblemen te remediëren of zelfstandig aan te pakken, en dit niet alleen op het niveau van het basisonderwijs. De meerwaarde van het boek ligt in het feit dat de aanpak ervan werd toegepast en goed bevonden bij leerlingen van het *Eureka* onderwijs te Kessel-Lo, de school voor begaafde leerlingen met leerstoornissen en structuurproblemen. Kortom, het is een boek dat in elke orthotheek een plaats verdient.

In het eerste boek, Spelend spellen, komen de spellingregels aan bod tot en met het vierde leerjaar. Het is geschreven voor leerkrachten, begeleiders en ouders van leerlingen tot 10 jaar. Zij moeten het kind actief begeleiden doorheen alle onderdelen van het leerproces. In dit boek krijgen de leerlingen de blokkenmethode aangereikt, waarbij de blokken gaandeweg kleiner worden (woorden à lettergrepen of klankgroepen à letters of klanken). Men brengt eerst de basiskennis in verband met de letters en klanken aan om daarna stil te staan bij de eerste spellingregels. Tot slot worden de weetwoorden voor de onderbouw van het basisonderwijs (au/ou, ei/ij, g/ch) aangebracht.

Het tweede boek, Spellen met succes, is bedoeld voor kinderen vanaf 10 jaar, maar kan evengoed gebruikt worden door volwassenen die hun kennis van de spelling willen opfrissen. Het herneemt de basisvaardigheden uit het eerste deel en vult deze aan met nieuwe regels en onthoudwoorden. Concreet komen de volgende onderdelen aan bod:

• Aanvullende regels over de open en gesloten lettergrepen.
• Aanvullende regels over afleidingen.
• Aanvullende regels over samenstellingen.
• Werkwoordspelling.
• Weetwoorden.
• Homofonen (woorden die hetzelfde klinken maar anders geschreven worden (bv. wei, wij).
• Onthoudwoorden voor zwakke spellers.
• Onthoudwoorden voor gevorderde spellers.
• Het juiste gebruik van de hoofdletters.
• De tussenklanken -s- en -n-.
• Het juiste gebruik van de leestekens.

Hoewel de begeleider belangrijk blijft bij het aanleren en inoefenen van de regels, is het de bedoeling dat de leerling geleidelijk aan zelfstandig met het boek leert werken. Hierbij nemen het stappenplan en de onthoudfiches een zeer belangrijke plaats in.

Beide boeken eindigen met een uitgebreide wegwijzer die aangeeft hoe er met Als spelling een kwelling is kan gewerkt worden.

Martine Delfos schreef met het boek Een vreemde wereld als het ware een encyclopedie over autisme en aan autisme verwante stoornissen. Op haar kenmerkende, vlotte manier heeft ze de hedendaagse kennis over deze stoornissen op een eenvoudige en duidelijke manier gepresenteerd. Het boek bestaat uit twee grote delen en een zevental bijlagen.

In het eerste deel gaat Delfos dieper in op de vraag wat autistische stoornissen zijn. Hierbij legt ze de klemtoon op het syndroom van Asperger en PDD-NOS, omdat dit stoornissen zijn die voorkomen bij mensen met een normale of hoge intelligentie. Hierdoor worden de specifieke kenmerken van autisme beter in beeld gebracht.

De eerste vraag die aan bod komt is of de verklaring moet gezocht worden in de aanleg van het kind of in zijn omgeving. Delfos neemt ons met tal van concrete voorbeelden mee in haar verhaal over aanleg, rijping en onzichtbare stoornissen om te besluiten dat mensen met een autismespectrumstoornis een afwijkende rijping hebben van het centrale zenuwstelsel. Hierbij heeft ze nadrukkelijk aandacht voor enkele essentiële signalen die er op wijzen dat er problemen zijn die met aanleg of rijping te maken hebben. Na het beantwoorden van deze vraag onderzoekt Delfos waarom er een verschil is tussen mannen en vrouwen en hoe dat verschil er eigenlijk uitziet. Hierbij komt ze tot het besluit dat autistische mensen een meer mannelijke hersenstructuur hebben. Verder staat Delfos stil bij de verschillende autistische en daaraan gerelateerde stoornissen. De stoornissen in het autismespectrum worden allemaal beschreven in termen van gedrag en hebben als kern het moeilijk inschatten van de sociale interactie. Tot slot van het eerste deel gaat Delfos uitgebreid in op deze kern. Hierin zet ze de drie belangrijkste theorieën op het gebied van autisme, de Theory of Mind, de theorie van de Centrale Coherentie en de theorie van de Planning en de executieve functie tegenover het samenvattende model van het socioschema. Hierin krijgen de kenmerken die bij autismespectrumstoornissen voorkomen hun geïntegreerde plaats.

Het tweede deel staat in het teken van de aanpak. Na het benadrukken van het belang van een goede diagnose en de gevolgen daarvan, komen de volgende aspecten van aanpak en begeleiding aan bod:

• Het stimuleren van de differentiatie tussen het ik en de ander en de empathie.
• Het aanleren van sociale vaardigheden.
• Het vormen van vriendschappen en relaties.
• De aanpak van de weerstand tegen verandering.
• Het omgaan met angst en obsessies.
• Het omgaan met agressie.
• Het omgaan met de sociale angst die mensen met een autismespectrumstoornis hebben opgelopen als gevolg van hun confrontaties met de maatschappij.

De verschillende bijlagen geven een verdiepende kijk op de thema's die in het boek werden aangebracht.

Wie dit boek gelezen heeft, heeft een ruime kijk gekregen op de problematiek van de stoornissen in het autisme-spectrum. De bestaande theorie wordt op een coherente manier in elkaar gevlochten en verduidelijkt met levensechte - want vaak uit de eigen therapeutische praktijk gehaalde - voorbeelden. Het gebruik van de Aandachtspunten bij elk deel zorgt er voor dat het boek een zeer handig naslagwerk is dat zeer snel kan geraadpleegd worden. De Aandachtspunten attitude geven weer hoe men deze mensen het best benadert en hun problematiek aanpakt.

De boeken van uitgeverij SWP worden in België verdeeld door uitgeverij Epo.