BOEKetje onderwijs

Interne begeleiders hebben vaak nood aan degelijke instrumenten die hen helpen om hun werk beter te structureren en vlot te laten verlopen. Bijna even vaak zien ze zich genoodzaakt om deze instrumenten zelf te maken (of te 'ontlenen' bij collega's). Dit kan op een andere manier.

In hun boek Instrumenten voor interne begeleiders hebben de auteurs een zestigtal instrumenten samengebracht die hun deugdelijkheid in de basisschool al hebben bewezen. Ze brachten deze instrumenten onder in vier categorieën:

• De interne begeleider: Hier vindt men twee instrumenten die de interne begeleider laten nadenken over zijn functie. Welke taken heeft hij? Welke vaardigheden en competenties bezit hij al? Waar moet hij nog aan werken? Welke stijl hanteert hij? Deze vragen krijgen hier een antwoord. Beide instrumenten kunnen gebruikt worden zowel als basis voor een zelfreflectie als als uitgangspunt voor bijvoorbeeld een functioneringsgesprek.
• Interne begeleiding binnen de school: Met twee instrumenten komt men te weten wat het schoolteam denkt over de leerlingenzorg en wat daarbinnen de voornaamste taken van de interne begeleider zijn.
• Lijn in de zorg: Met deze instrumenten brengt men duidelijkheid en eenduidigheid in de zorg op school. De instrumenten zijn hier nog verder onderverdeeld:
  • jaarstructuurschema, stroomschema's en stappenplannen
  • formulieren voor de leerlingbespreking
  • formulier voor de inventarisatie van de informatie over een zorgleerling
  • formulieren voor handelingsplannen
  • protocol voor een individuele leerlijn
  • dossiervorming
  • checklist en kijkwijzer voor leerlingvolgsystemen
  • formulier voor een groepsbespreking
  • tijdsbeheer
  • toetsregistratie
  • brieven naar ouders
  • kwaliteitskenmerken van een orthotheek
• De interne begeleider als coach en gesprekspartner: Deze instrumenten helpen bij het coachen en begeleiden van collega's.
• Pedagogisch klimaat: Deze instrumenten situeren zich op het vlak van de sociaal-emotionele en gedragsontwikkeling van de leerlingen. Ze bevatten onder andere een analysemodel voor de protectieve en risicofactoren, oudervragenlijsten, observatielijsten en dergelijke.

De gebruiker zal gauw merken dat deze instrumenten perfect te gebruiken zijn binnen een traject van handelingsgericht werken of consultatieve leerlingbegeleiding. Aangezien de Nederlandse functie van interne begeleider uitgebreider is dan deze van de Vlaamse zorgcoördinator zijn sommige instrumenten uit het boek beter te gebruiken binnen de mentorenwerking.

Alle instrumenten zijn in het boek afgedrukt en voorzien van de nodige uitleg. De meeste instrumenten worden ook digitaal aangeleverd op de bij het boek geleverde Cd-rom. Hierdoor zijn ze op een eenvoudige manier aan te passen aan de eigen schoolsituatie.

Een praktisch boek zoals er meer zouden moeten zijn!

In dit tweede boek met Instrumenten voor interne begeleiders hebben de auteurs er voor gekozen om instrumenten te ontwikkelen die gebaseerd zijn op onderzoek, literatuur en theoretische inzichten. Daarnaast hebben ze bestaande instrumenten samengevoegd, bewerkt en geschikt gemaakt voor de professionele praktijk van de interne begeleider. De instrumenten zijn onderverdeeld in 7 categorieën:

• Passend onderwijs en inclusie
  • vb₁: checklist voorwaarden inclusief onderwijs
  • vb₂: formulier kennismaking geïndiceerde kinderen
• Communicatie
  • vb₁: ondersteuning van nieuwe leerkrachten
  • vb₂: aandachtspunten communiceren met kinderen
• Zorg en het onderwijs binnen de school
  • vb₁: zelfanalyse: hoe adaptief is de leerkracht
  • vb₂: beslisschema handelingsgericht werken
• Competenties en bekwaamheden
  • vb₁: competentieprofiel interne begeleider
  • vb₂: persoonlijk ontwikkelingsplan voor interne begeleiders
• Coachen en begeleiden
  • vb₁: reflectiemodel van Korthagen
  • vb₂: de zes huizen: begeleiden van veranderingen
• Gedragsproblemen
  • vb₁: het ecologisch perspectief: richtlijnen omgaan met lastig gedrag van kinderen
  • vb₂: protocol en aandachtspunten time-out
• Speciale onderwijszorg (specifiek voor de Nederlandse situatie)

De auteurs dragen er zorg voor dat elk thema, elk instrument grondig wordt toegelicht. Hierbij slagen ze er in de theoretische achtergronden op een eenvoudige en zeer bevattelijke manier uit te leggen. Aangezien de Nederlandse functie van interne begeleider uitgebreider is dan deze van de Vlaamse zorgcoördinator zijn sommige instrumenten uit het boek beter te gebruiken binnen de mentorenwerking.

Net zoals in het eerste deel zijn alle instrumenten in het boek afgedrukt en voorzien van de nodige uitleg. De meeste instrumenten worden ook digitaal aangeleverd op de bij het boek geleverde Cd-rom. Hierdoor zijn ze op een eenvoudige manier aan te passen aan de eigen schoolsituatie.

Een onmisbare aanvulling op het eerste deel.

AD(H)D komt zelden alleen voor. Ik had het er al over in mijn eenenveertigste Nieuwsbrief Leren (zie http://www.nieuwsbriefleren.be). In dit boek onder redactie van Thomas E. Brown geven enkele deskundigen een overzicht over de stand van zaken (tot 2000) als het gaat om onderzoek, diagnostiek en behandeling van AD(H)D met de meeste klinisch relevante comorbide stoornissen. Het bestaat uit 2 verschillende delen. Het eerste deel beschrijft de comorbide stoornissen. De volgende thema's komen aan bod:

• Nieuwe inzichten in aandachtstekortstoornissen en hun comorbide stoornissen;
• De erfelijkheid van aandachtstekort-/hyperactiviteitstoornis;
• Aandachtstekort-/hyperactiviteitstoornis met stemmingsstoornissen;
• Aandachtstekort-/hyperactiviteitstoornis met angststoornissen;
• Aandachtstekortstoornissen met oppositionaliteit en agressie;
• Aandachtstekortstoornissen met obsessieve-compulsieve stoornis;
• Aandachtstekortstoornissen met leerstoornissen bij kinderen en adolescenten;
• Leerstoornissen met aandachtstekort-/hyperactiviteitstoornis bij volwassenen: de overlap met executief disfunctioneren;
• Aandachtstekort-/hyperactiviteitstoornis met stoornissen in het gebruik van een middel;
• Aandachtstekortstoornissen en problemen met de slaap en arousal;
• Aandachtstekort-/hyperactiviteitstoornis met stoornis van Gilles de la Tourette;
• Aandachtstekort-/hyperactiviteitstoornis met coördinatieontwikkelingsstoornis;
• Aandachtstekort-/hyperactiviteitstoornis en het jonge kind;
• Subgroepen van uitkomsten op volwassen leeftijd van aandachtstekort-/hyperactiviteitstoornis.

Het tweede deel gaat dieper in op de diagnostiek van en interventies voor aandachtstekortstoornissen. Deze onderwerpen komen aan bod:

• De diagnostiek van aandachtstekort-/hyperactiviteitstoornis en comorbide stoornissen;
• Farmacotherapie bij aandachtstekort-/hyperactiviteitstoornis;
• Psychosociale interventies voor aandachtstekortstoornissen en hun comorbide stoornissen;
• Cognitieve therapie voor volwassenen met aandachtstekort-/hyperactiviteitstoornis;
• Interventies in het onderwijs voor leerlingen met aandachtstekortstoornissen;
• Het afstemmen van behandelvormen voor patiënten met aandachtstekort-/hyperactiviteitstoornis: het klinische en het onderzoeksperspectief.

Dit boek richt zich in eerste instantie op mensen die beroepsmatig met deze problematiek in aanraking komen en die zich relatief snel op de hoogte willen stellen van de nieuwste bevindingen in verband met AD(H)D. Elk hoofdstuk kan als een op zich staand geheel gelezen worden en is zo rijk aan inhoud dat het een onbegonnen werk is om de essentie ervan in deze bespreking weer te geven. Al naargelang de auteur zijn deze hoofdstukken minder of meer toegankelijk geschreven, zonder echter ooit onleesbaar te zijn: de boodschap komt duidelijk over. Extra aandacht verdienen de hoofdstukken uit het tweede deel over de diagnostiek van en interventies voor aandachtstekortstoornissen.

Het boek bevat een zeer grondig samengestelde literatuurlijst. Een uitgebreide index maakt de inhoud zeer toegankelijk waardoor het boek het naslagwerk bij uitstek is over AD(H)D en de comorbide stoornissen.

Net zoals Alle honden hebben ADHD is Alle katten hebben Asperger een informatief en ontroerend kijk- en voorleesboek over het syndroom van Asperger voor kinderen en volwassenen. De lezer krijgt op een creatieve, positieve en relativerende manier een zeer volledig overzicht van de positieve en negatieve kenmerken van het syndroom. Alle katten hebben Asperger is dan ook een informatief boek dat je zonder schroom kunt laten lezen door kinderen met Asperger en hun ouders. Voor hen is de boodschap van het boek dat het kind veel meer is dan enkel zijn stoornis. Voor een leerkracht is het een leuke, snelle maar toch zeer volledige kennismaking met het fenomeen.

De auteur koos voor de kat als het zinnebeeld van dit boekje. Wie katten kent, weet meteen dat dit geen toevallige keuze is. Per bladzijde beschrijft hij één kenmerk van personen met Asperger. Dit kenmerk illustreert hij met een foto van een jonge kat. Hierbij schuwt de auteur het gebruik van humor in woord en beeld niet.

Dit moet je gelezen hebben!

Een informatief en ontroerend kijk- en voorleesboek over ADHD voor kinderen en volwassenen. Zo kan ik het boekje Alle honden hebben ADHD van Kathy Hoopmann het beste beschrijven. Het geheel ademt creativiteit en positiviteit uit en zet aan tot relativeren. Terwijl de auteur in woord en beeld gebruik maakt van humor, is het boekje nergens kwetsend of bewust confronterend. Het werd een stilzwijgend pleidooi om te spreken over een kind met ADHD (en nog vele andere kwaliteiten) en niet langer te spreken over een ADHD'er, wat impliceert dat het kind zijn stoornis zou zijn. Alle honden hebben ADHD is dan ook een informatief boek dat je zonder schroom kunt laten lezen door kinderen met ADHD en hun ouders. Voor een leerkracht is het een leuke, beknopte maar toch zeer volledige kennismaking met het fenomeen. Als je hem toch een geschenkje wil geven aan het einde van het schooljaar, geef hem dan nu eens geen medaille voor de allerbeste leerkracht maar dit boekje. Geloof me, jouw geld zal veel beter besteed zijn.

Het concept van het boekje is eenvoudig en origineel. Per bladzijde wordt er een kenmerk van ADHD in één zin beschreven en geïllustreerd aan de hand van een foto met een (jonge) hond. De keuze van de hond is zeker niet toevallig. Dat blijkt vanzelf uit de gebruikte foto's. Zowel de positieve als negatieve kenmerken komen aan bod. De impact van ADHD op het cognitieve, emotionele, sociale en psychische functioneren, wordt op deze manier zeer duidelijk.

Een geniaal boekje

De getallenlijn is een remediëringspakket voor leerlingen die moeilijkheden hebben met optel- en aftreksommen over het tiental. Het is de bedoeling dat men vanuit de getallenlijn komt tot het opschrijven van optel- en aftreksommen met brug over het tiental als een oefening met tussenstappen.

Het programma bestaat uit 6 delen. Bij elk deel zit een korte maar zeer duidelijke handleiding en een aantal werkbladen die geleidelijk stijgen in moeilijkheidsgraad. Hierdoor wordt de leerling van succeservaring naar succeservaring geleid. Dit bevordert zijn motivatie en zelfbeeld. Bij elk deel horen enkele toetsbladen. Hier-mee kan men nagaan of de leerling een bepaald onderdeel beheerst. De delen zijn als volgt opgebouwd:

• Deel 1: Optelsommen onder de honderd
  • Tellen met eenheden over het eerstvolgende tiental
  • Te automatiseren optelsommen tot 10
• Deel 2: Aftreksommen onder de honderd
  • Tellen met eenheden over het voorafgaande tiental
  • Te automatiseren aftreksommen tot 10
• Deel 3: Optelsommen onder de honderd
  • Springen met eenheden over het eerstvolgende tiental
  • Te automatiseren optelsommen over het tiental
• Deel 4: Aftreksommen onder de honderd
  • Springen met eenheden over het voorafgaande tiental
  • Te automatiseren aftreksommen over het tiental
• Deel 5: Optelsommen tussen honderd en duizend
  • Springen met eenheden over het eerstvolgende tiental
  • Springen met tientallen en eenheden
• Deel 6: Aftreksommen tussen honderd en duizend
  • Springen met eenheden over het voorafgaande tiental
  • Springen met tientallen en eenheden

In de delen 1 tot en met 4 is er expliciet aandacht voor het automatiseren van een aantal optel- en aftreksommen. Het zal niemand verwonderen dat de splitsingen van de getallen tot 10 daar deel van uitmaken.

Dit pakket is het hulpmiddel bij uitstek voor kinderen die nood hebben aan een sturende didactiek. Ze gaat recht op het doel af en biedt heel veel oefenkansen zonder zich te verliezen al te veel fantasietjes. Een map die in elke orthotheek een plaatsje verdient.

Anne Kooistra was leraar en vervolgens directeur basis- en speciaal onderwijs en tot slot onderwijsbegeleider basis- en speciaal onderwijs. Hij houdt zich bezig met het ontwikkelen van materialen voor kinderen die niet vanzelfsprekend leren. Zo maakte hij samen met Nanne Ossinga Alle kinderen leren lezen, een klanksynthetische methode die op een selectieve en sobere manier probeert om leesproblemen te voorkomen (een bespreking van deze methode vind je op mijn website www.nieuwsbriefleren.be onder de rubriek portfolio).

Deze twee rekenmappen zijn tot stand gekomen vanuit de expertise die de auteur opbouwde tijdens zijn jarenlange begeleiding van leerlingen met rekenproblemen. Het is belangrijk dat de rekenontwikkeling van deze kinderen gaat van concreet naar mentaal, van het werken met naar het werken zonder materiaal, van het in de vingers krijgen naar het begrijpen. Het programma is zo opgebouwd dat de leerling altijd succeservaringen heeft. Hij kan op eigen tempo en op de voor hem meest passende manier het programma doorlopen. Hierdoor blijft de motivatie behouden.

Alle kinderen kunnen rekenen beperkt zich tot het optellen en aftrekken. De twaalf delen die dit stapsgewijs aanpakken zijn:

• Deel 1: Optel- en aftreksommen tot 10
• Deel 2: Optel- en aftreksommen tot 10 en 20
• Deel 3: Optel- en aftreksommen tussen 10 en 20
• Deel 4: Optel- en aftreksommen tot 100 tussen het tiental
• Deel 5: Optel- en aftreksommen tot 100 zonder te wisselen
• Deel 6: Optel- en aftreksommen tot 100 met wisselen
• Deel 7: Optel- en aftreksommen tot 100 met wisselen mentaal
• Deel 8: Optel- en aftreksommen tot 1000 niet over het tiental
• Deel 9: Optel- en aftreksommen tot 1000 niet over het tiental
• Deel 10: Optel- en aftreksommen tot 1000 over het tiental
• Deel 11: Optel- en aftreksommen tot 1000 over het tiental
• Deel 12: Optel- en aftreksommen tot 1000 over het tiental

Elk deel bestaat uit een handleiding en een aantal oefenbladen. De oefenbladen met sommen worden afgewisseld met werkbladen in verband met andere aspecten uit het rekenwiskundeonderwijs, zoals het geldrekenen en de ruimtelijke oriëntatie. De staafabacus neemt in de delen 1 tot 7 een zeer belangrijke plaats in de didactiek in. Daarnaast is er nog een afzonderlijk deel over het hanteren van de staafabacus met 5 staven bij optel- en aftreksommen boven 1000. Verder bevat de methode ook toetsen en kijkkaartjes.

Alle kinderen kunnen rekenen is een geen-onzinmethode die zich richt op de essentie van het leerproces. Verwacht met andere woorden niet te veel toeters en bellen. Het is een remediëringspakket dat bedoeld is om kinderen met rekenproblemen te helpen. In die zin past ze zeker in een onderwijsleerproces waarbij sturende didactiek een noodzakelijke voorwaarde is om tot resultaat te komen. Voor Vlaanderen zal het even wennen zijn aan de Nederlandse notatiewijze waarbij het bewerkingsteken rechts van de cijferoefeningen staat, maar dat kan nauwelijks een bezwaar vormen om het programma aan te wenden bij kinderen met hardnekkige rekenproblemen.

Goed kunnen omgaan met het gedrag van leerlingen in de klas is een basisvaardigheid voor elke leerkracht. Hiervoor moet hij de functie van dat gedrag doorzien. De leerkracht moet weten waarom een leerling iets doet of wat hij ermee hoopt te bereiken.

In dit boek - waarvan de inhoud trouwens veel rijker is dan de titel laat vermoeden - reiken de auteurs aan leerkrachten een manier aan om het gedrag van leerlingen vanuit objectieve metingen te beschrijven en aan te pakken. Gedaan dus met het werken vanuit eigen veronderstellingen en vermoedens.

De 20 tips waarvan er in de titel sprake is, vind je terug in het eerste hoofdstuk van het boek. De basisboodschap achter al deze tips is dat de leerkracht een positieve omgeving moet scheppen voor alle leerlingen. Deze tips zijn zeer concreet en herkenbaar. Ze gaan van het stellen van duidelijke klasregels over het altijd met respect behandelen van leerlingen naar het goed op zichzelf passen als leerkracht. Elke tip krijgt van de auteurs een woordje uitleg mee. De belangrijkste zin hiervan wordt nog eens afzonderlijk weergegeven in een extra tekstkadertje.

In het tweede hoofdstuk worden de twee kernaspecten van de methodiek toegelicht, de gedragsfunctieanalyse en de gedragsinterventiestrategie. Zoals de naam het zegt, gaat de gedragsfunctieanalyse op zoek naar de functie die het gedrag voor het kind heeft. Pas als deze functie gekend is, kan men beslissen hoe men het gedrag zal aanpakken. Deze manier legt men vast in de gedragsinterventiestrategie. De kern van beide aspecten is het ABC-schema (Antecedent, Behavior, Consequence). Om gedrag (Behavior) bij te sturen zal men ofwel de gebeurtenis (Antecedent) of het gevolg (Consequence) moeten veranderen. Ook in dit deel worden de belangrijkste zinnen in een extra kadertje herhaald. Dit alles verduidelijken de auteurs aan de hand van de verhalen van zes leerlingen

De auteurs geven in het derde hoofdstuk aan op welke manier de leerkracht de gedragsevolutie van een leerling in kaart kan brengen. De kernwoorden zijn hier 'meetbaar' en 'observeerbaar'. In het vierde en laatste hoofdstuk geven ze de lezer drie basisplannen mee voor het opstellen van een gedragsinterventiestrategie. Schema's en voorbeelden lichten dit alles toe.

Dit boek kan voor leerkrachten, zorgcoördinatoren en leerlingenbegeleiders uit het basis- en voortgezet onderwijs een heuse inspiratiebron zijn om gedragsproblemen in de klas effectief aan te pakken. Op een open en niet betuttelende manier wordt er heel wat concrete en praktische informatie aangereikt. De voor-gestelde methodieken kunnen zeker ook aangewend worden in het proces van het handelingsgericht werken.