BOEKetje onderwijs

Lieve Birsen

Laat mij jou eerst en vooral danken. Omdat ik jou mocht leren kennen door jouw boek. Maar ook omdat je op jouw manier een van de grootste misvattingen over autisme hebt weerlegd. ‘Welk misverstand?’ zul je nu misschien wel denken. Wel, het idee dat mensen met autisme niet in staat zijn tot gevoelens. Want, Birsen, die gevoelens die jij in jouw boek laat spreken, zijn eerlijk en zeer intens. Zo intens, dat de lezer jouw angst om twee keer geïsoleerd te zijn, soms kan voelen. Twee keer geïsoleerd, inderdaad. Enerzijds geïsoleerd in een samenleving die de mensen voortdurend op een dubbelzinnige manier benadert, anderzijds geïsoleerd in de eigen Turkse gemeenschap die weinig begrip heeft voor jouw autisme.

Ik ben niet alleen dankbaar. Ik heb ook bewondering voor jou. Je hebt jouw kwetsbaarheid tot een kracht gemaakt. Met die kracht heb je bij jezelf waarschijnlijk heel wat oude wonden opengereten. Om de lezer te doen begrijpen welke moeilijke opdracht je jezelf hebt opgelegd: zichtbaar te zijn voor jouw gemeenschap. Misverstanden, vertrouwensbreuken, onbegrip, pesterijen, … je laat ze allemaal, ongenadig voor jezelf, aan bod komen.

Birsen, jij schreef een origineel standaardwerk over autisme. Vanuit jouw beleving leer je ons de wereld zien zoals jij die ervaart. Geen lijst van kenmerken, signalen, ‘symptomen’ of hoe je ze ook wilt noemen, kan beter weergeven wat autisme voor iemand met autisme betekent. Als hulpverlener voelde ik me heel klein na het lezen van jouw boek. Omdat mijn kennis van autisme niet opweegt tegen jouw verhaal. Je schreef niet alleen het verhaal van iemand met autisme in een allochtone cultuur. Neen. Je schreef in grote mate het verhaal van iedereen met autisme. Ik ben ervan overtuigd dat ook veel autochtone mensen in Vlaanderen en Nederland blij zijn met jouw boek. Nu ja, wat is autochtoon en allochtoon. Voor mij ben je even autochtoon als ik en ben ik even allochtoon als jij.

Met heel veel respect

Een boekje geschreven voor ervaringsdeskundigen door meer-dan-ervaringsdeskundigen. Zo kun je volgens mij dit veelomvattende werk van Pyt Nauta en Marinus Giesing het beste beschrijven. De auteurs werken beiden in het voortgezet onderwijs. Marinus Giesing als zorgcoördinator en Pyt Nauta als orthopedagoog/zorgcoördinator. Daarnaast zijn ze beiden coördinator van een samenwerkingsverband. In Nederland vormen scholen die op het gebied van leerlingenzorg en leerlingenbegeleiding intensief willen samenwerken dergelijke verbanden. Op die manier willen ze bereiken dat meer kinderen met een hulpvraag in het reguliere onderwijs kunnen functioneren en een diploma behalen. Wat trouwens ook de bedoeling was van het nu in Vlaanderen min of meer ter ziele gegane leerzorgkader.

Om hun collega’s van het samenwerkingsverband handelingsbekwamer te maken in hun omgaan met kinderen met een zorgvraag, kamden ze de leerlingendossiers uit op zoek naar problemen die bij de leerlingen voor specifieke zorgvragen zorgden. Ze selecteerden er de 26 belangrijkste uit en kwamen zo tot het volgende lijstje:

Omdat ze hun collega’s niet wilden overbelasten met tonnen literatuur, kozen ze voor het A4-concept: de informatie moest op een A-viertje passen. Ze hanteerden voor elk probleem dezelfde structuur:

• Een concrete ervaring in verband met het probleem (‘gevalsbeschrijving’ is een te zwaar woord);
• Een korte beschrijving van het probleem;
• Een lijstje van kenmerken;
• Een verwijzing naar recente en essentiële literatuur voor wie zich in de problematiek wil verdiepen.

Het boekje ademt een grote deskundigheid en professionaliteit uit: Pyt en Marinus kennen hun literatuur en weten deze op een schitterende manier te vertalen naar de werkvloer. Hierbij nemen ze de leerkrachten ernstig. Ze stellen zich op geen enkel moment betuttelend op. Helder en praktisch geschreven, draagt elk blad uit dit boekje bij tot de professionaliteit en handelingsbekwaamheid van de lezer. Tegelijk is het boekje een levende getuige van het grote zorghart van beide auteurs. Na 80 000 verkochte exemplaren in Nederland, mag dit boekje wat mij betreft de Vlaamse zorgmarkt overspoelen. De prijs is bewust laag gehouden en er is bovendien een gevoelige korting vanaf 10 exemplaren. Het zou mooi zijn moest iedere leerkracht en docent uit het (buitengewoon)secundair en hoger onderwijs (en waarom ook de leerkrachten uit het (buitengewoon) basisonderwijs niet) over dit boekje kunnen beschikken. Voor de prijs van enkele klassieke boeken over deze thema’s geef je een volledig leraren- of docentenkorps een naslagwerkje dat er staat!

Om het in Michelin-termen te zeggen: 5 sterren.

LEMO is, zoals de ondertitel het zegt, een instrument voor feedback over leren en motivatie. Het is een vragenlijst die gebruik maakt van zelfrapportage. Dit houdt in dat de leerling uit de derde graad van het secundair onderwijs of de student uit het hoger onderwijs over zichzelf reflecteert aan de hand van een vragenlijst. Het instrument baseert zich onder andere op het recente wetenschappelijke inzicht dat het meta-leren (nadenken over het eigen leren) versterkend werkt voor het eigenlijke leren.

Via deze vragenlijst kun je verschillende kenmerken van leren en motivatie in kaart brengen. Ze bevraagt vier grote facetten:

• verwerkingsstrategieën:
  • relateren en structureren;
  • kritisch verwerken;
  • analyseren;
  • memoriseren;
  • concreet verwerken;
• regulatiestrategieën:
  • zelfsturing;
  • externe sturing;
  • stuurloosheid;
• kenmerken van studiemotivatie:
  • willen studeren;
  • moeten studeren;
  • demotivatie;
• inschatting van de eigen studiebekwaamheid (zelfeffectiviteit).

Er zijn vier basisversies van deze vragenlijst, telkens in een Vlaamse en een Nederlandse aanpassing:

• LEMO (SO-AV): vragenlijst voor de laatste twee jaar secundair onderwijs, actuele vraagstelling;
• LEMO (SO-RV): vragenlijst voor de overgang van het voorlaatste naar het laatste jaar secundair onderwijs, retrospectieve vraagstelling;
• LEMO (HO-RV): vragenlijst voor de overgang van het secundair naar het hoger onderwijs, retrospectieve vraagstelling;
• LEMO (HO-AV): vragenlijst voor het eerste jaar hoger onderwijs, actuele vraagstelling.

Het boek bevat de handleiding voor de afname, een exemplaar van de vier basisversies en de regels voor de kwantitatieve en kwalitatieve duiding van de resultaten. In het laatste hoofdstuk bespreken de auteurs de psychometrische kwaliteiten van het instrument.

De vragenlijsten kun je, zowel in de Vlaamse als in de Nederlandse variant, gratis van het Internet halen via http://www.knooppunt.net. Als lezer van het boek registreer je jezelf eenmalig en gratis als gebruiker. Je kunt dan, via de code uit het boek, de digitale versies van de vragenlijsten gebruiken.

Een betrouwbare aanwinst voor iedere leerling- en studentenbegeleider die werkt in de derde graad van het secundair onderwijs of in het hoger onderwijs.

Ik wou mijn boekenblog dit schooljaar na twee maanden rust krachtdadig opstarten. Toen ik begin augustus het studiekeuzeproject van Magda Vanmontfort ontving, wist ik meteen waarmee. Het hele concept is een prachtig voorbeeld van outside the box-denken. Op een originele manier verenigt het heel wat inzichten uit de wereld van de studiekeuzebegeleiding en daarbuiten. Bovendien voegt het er een extra dimensie aan toe, namelijk het taalvaardiger maken van jongeren. Vandaar de titel: HorizonTaal: Horizon staat voor studiekeuze, Taal voor taalvaardigheid.

De essentie van dit totaalconcept kun je niet beter samenvatten dan met de tekst op de achterflap van de handleiding. Ik citeer:

Jongeren van 13 en 14 jaar hebben vaak een eenzijdig beeld van de beroepswereld, de kennisdomeinen die daarmee samenhangen en de studierichtingen die naar diverse beroepen leiden. Vele leerlingen ontgaat daardoor de zin van de kennis, de vaardigheden en de attitudes die hen op school worden aangereikt. Hun studiekeuze na de eerste twee jaren in het secundair onderwijs gebeurt dan ook vaak op een weinig onderbouwde manier.

Dat het pakket een totaal andere weg opgaat dan deze van de belangstellingsvragenlijsten en keuzewerkboekjes, is je intussen al duidelijk. Het wil leerlingen aan het einde van de eerste graad van het secundair onderwijs kansen geven om te komen tot een meer persoonlijke en doordachte studiekeuze. Het laat de jongeren naar de volgende kennisdomeinen, die Vanmontfort koos omwille van hun maatschappelijke relevantie, kijken:

• bestuur en administratie;
• kunst;
• literatuur en cultuur;
• medisch en paramedisch;
• milieu en economie;
• psychologie en pedagogie;
• sociaal leven en samenleving;
• techniek en technologie;
• wetenschappen;
• zaken en economie.

Binnen deze kennisdomeinen kunnen de leerlingen aan de hand van de opdrachten, informatie- en actiekaarten uit de verschillende domeinboeken op een persoonlijke verkenningstocht gaan. Belangrijk daarbij is dat ze kunnen kiezen vanuit welke rol ze het kennisdomein benaderen en dat ze daarover diepgaand met de klasgenoten en de begeleidende leerkracht kunnen discussiëren. Elke rol is gekoppeld aan een activiteit. Uit de keuze van deze activiteiten blijkt opnieuw hoe doordacht het hele project is. Vanmontfort werkt hier met drie dimensies (kritisch|zorgzaam|creatief) en twee activiteitenniveaus (denken|doen), waardoor men elk domein op zes verschillende manieren benadert. Ik geef een voorbeeld aan de hand van het kennisdomein Literatuur en Cultuur:

Wie deze summiere bespreking met groeiende belangstelling heeft gelezen, wil waarschijnlijk ook weten hoe dit project werkt. Ik probeer het kort samen te vatten:

• Per maand investeer je drie uur in het verkennen van één van de tien kennisdomeinen;
• Elk kennisdomein leid je in aan de hand van een stripverhaal dat vertrekt vanuit een probleemstelling, een ‘controverse’;
• Per kennisdomein verdeel je de leerlingen in zes groepjes die het elk vanuit een eigen rol (zie hierboven) benaderen;
• Na de activiteiten komt er een klassikale terugkoppeling waarin alle opgedane kennis en ervaringen geïntegreerd worden;
• Vanaf het derde thema volgt er na deze klassikale terugkoppeling ook nog een persoonlijke terugkoppeling aan de hand van het kaartenkwartet. Met dit kaartenkwartet stelt elke leerling zijn persoonlijk profiel samen. Hoe dat in zijn werk gaat, lees je in de handleiding.
• Na de verkenning van de tien kennisdomeinen bekijken de leerlingen tot slot de film Aigoual, een Woud herleeft. Hierin beleeft het studiekeuzeproject zijn synthese.

Dit pakket is een absolute aanrader voor elke middenschool die haar studiekeuzebegeleiding een verfrissende adem wil inblazen. Let wel op: wil je de volle rijkdom ervan gebruiken, dan moet je de handleiding grondig doornemen.