BOEKetje onderwijs

Er zijn heel wat Nederlandstalige boeken op de markt over pesten. In veel van deze boeken benadrukt men het belang van een pestprotocol. Soms geeft men een voorbeeld van een dergelijk protocol, vaak ook niet.

Voor de school die op zoek is naar een uitgewerkt protocol als voorbeeld of basistekst, is deze publicatie van uitgeverij Eduforce een aanrader. Omdat iemand die met beide voeten in de praktijk van het basis-onderwijs staat, ze schreef. Bij de uitwerking van zijn pestprotocol raadpleegde Cees de Groot onder andere het werk van de Vlaamse Gie Deboutte en de Nederlandse Luc Koning.

Het pestprotocol is gebruiksklaar. Je kunt er onmiddellijk mee aan de slag. Het bevat zes belangrijke onderdelen, in het bijzonder:

• Een uitgeschreven visie en de verantwoording waarom men voor een protocol kiest.
• Een katern met achtergrondinformatie die het verschil tussen pesten en plagen uitvoerig toelicht, de kenmerken van de pester en de gepeste op een rijtje zet en de leerkrachten attent maakt op de signalen bij de pester en de gepeste.
• Een katern over de preventie van pesten. Hierin beschrijft de auteur op welke manier de school kan werken aan het voorkomen van pestgedrag.
• Een katern over het optreden in situaties waarin pestgedrag optreedt. Een stappenplan toont de lezer de weg doorheen een mogelijke procedure.
• Een overzicht van gedragsregels die in een groep of klas kunnen gehanteerd worden.
• Een overzicht van maatregelen die de school kan nemen als de (leden van) de groep of klas de gedragsregels niet opvolgen.

In het zevende onderdeel beschrijft de auteur heel summier de veranderingsplannen van zijn eigen school. Het achtste deeltje bevat een overzicht van bronnen en materialen die hij bij dit protocol aanbeveelt.

WinSpelling is een volledig aanpasbaar programma om de leerlingen uit de klas op hun eigen tempo te laten oefenen op spelling. Het draait prima in elke netwerkomgeving. WinSpelling is een open programma dat je naast elke bestaande methode kunt gebruiken: je levert zelf de inhoud aan op maat van jouw school of klas. Die inhoud is niet enkel schriftelijk. Je kunt jouw eigen woordpakketten opnemen en door het programma laten uitspreken. Met de stem van de eigen leerkracht. Dus perfect toepasbaar ook in Vlaan-deren. Het Nederlandse idioom kan geen beletsel zijn. Na het oefenen kan de leerkracht van elke leerling afzonderlijk de resultaten zien. Een snelle maar degelijke foutenanalyse is dus mogelijk. En daarmee hebben we de voornaamste kwaliteiten van het programma opgesomd. Tijd dus om de bespreking iets systematischer aan te pakken.

Deze bespreking gebeurt het beste aan de hand van de uitgebreide mogelijkheden van het programma. Deze zijn toegankelijk via het hart van WinSpelling, het menu met de instellingen (zie afbeelding hierna).

Zoals je ziet, kun je in dit menu heel wat instellen.

• Je kunt het [Wachtwoord] dat toegang geeft tot de instellingsmogelijkheden - laten we het voor het gemak de leerkrachtenmodule noemen - veranderen.
• Je kunt bij [Hoe vaak goed?] aangeven hoe vaak een woordje van een dictee achtereen goed moet geschreven worden (1 tot en met 3 maal).
• Je kunt via [Herhaling] het programma de fout gemaakte woorden opnieuw laten aanbieden.
• In de rubriek [Weergave] bepaal je of de woorden los worden gedicteerd of in zinsverband.
• Bij [Map voor leerlingenlijsten] geef je de plaats op waar het programma de leerlingenlijsten die je daar kunt maken, moet bewaren.
• Bij [Map voor dictees] geef je de plaats op waar het programma de dictees die je daar kunt maken, moet bewaren. Je kunt er via het aankruisen van [Groepsfilter ingeschakeld] ook aangeven of de leerling enkel de dictees voor zijn leerjaar te zien krijgt of alle dictees.

De leerkrachtoptie bij uitstek is echter de rubriek [Resultaten]. Hier krijgt de leerkracht voor elke leerling afzonderlijke de toegang tot de volgende informatie:

• Welk dictee de leerling gemaakt heeft.
• Hoeveel keer achtereen een woord goed moest gemaakt worden.
• Over hoeveel woorden het ging.
• Of die woorden in zinsverband werden aangeboden of niet.
• Hoe lang de leerling over het dictee gedaan heeft.
• Of de leerling extra hulp heeft gevraagd en hoeveel keer.
• Of de oefenbeurt onderbroken werd of niet.
• Welke woorden fout werden geschreven en hoeveel keer. Hierbij toont het programma ook om welke foute schrijfwijze het ging. Hierdoor is de foutenanalyse per leerling mogelijk.
• De score die de leerling behaalde, uitgedrukt in procenten.

Terwijl de leerling oefent, beschikt hij in zijn scherm nog over vier knoppen. Deze helpen hem op de een of andere manier vooruit:

Tijdens het oefenen kan de leerling zichzelf controleren. Door op het groene vinkje naast het invulvak te klikken. Wanneer hij hetzelfde woord tweemaal na elkaar fout schreef, verschijnt de juiste schrijfwijze in een afzonderlijk kadertje. Bij het afsluiten van de oefenbeurt krijgt de leerling feedback over zijn prestaties.

Het programma sluit aan bij de principes van de retentietraining. Lees daarover het meer dan interessante artikel van Anneke Smits dat je via de website van Eduforce kunt binnenhalen.

Niet onbelangrijk om te weten is dat het programma, door zijn open karakter, ook kan gebruikt worden om de spelling van vreemde talen te oefenen. Ik probeerde het zelf uit met Franse woorden en zinnen. Dit lukte zonder problemen. Het programma kan overweg met specifieke karakters zoals é, è, ê en ç.

Een belangrijke tip voor personen die Windows Vista op de computer hebben: voer het programma uit als administrator. Ik heb gemerkt dat je anders geen toegang krijgt tot bepaalde essentiële functies.

Een even belangrijke tip voor de uitgever: waarom op de website bij WinSpelling geen platform maken waarop mensen hun eigen ingetikte woordpakketten en dictees met elkaar kunnen uitwisselen? Het aantal methoden is immers beperkt en het kan enorm tijdsbesparend zijn als niet iedereen op eigen houtje alles moet invoeren.

Een programma dat elke eurocent meer dan waard is!

De Spellingchecker van uitgeverij Eduforce doet meer dan de titel belooft. Het is een geïntegreerde spelling- en schrijfgids. Hij laat de leerlingen toe om zelfstandig correct gespelde en opgebouwde werkstukken af te leveren. Geen spelling om de spelling dus, maar correct spellen met een doel. Geen schrijven-in-het-wilde-weg, maar strategisch schrijven. Voor veel leerlingen maakt dit een wereld van verschil. Minimaal op het vlak van de motivatie. Maximaal op het vlak van het schrijfinzicht.

Het stappenplan gaat uit van vier woordsoorten die gebaseerd zijn op de vier hoofdprincipes waarop de Nederlandse spelling is gebaseerd. Elke woordsoort krijgt een eigen kleur en een pictogram. Het zijn:

• Het principe van de fonologie of de hoorwoorden (rood).
• Het principe van de morfologie of de net-als-woorden (geel).
• Het principe van de regels of de regelwoorden (blauw).
• Het principe van de etymologie of de weetwoorden (groen).

In de spellingchecker vindt de leerling voor elk van de woordsoorten een aantal bladzijden met de toe te passen strategieën. Deze zijn gemakkelijk te herkennen aan de gekleurde rand. Het eerste blad van elke woordsoort bevat een overzicht van de mogelijke moeilijkheden.

Via de stappen in het schema leren de kinderen om de woorden te analyseren en te groeperen. Ze moeten zich eerst oriënteren op de spellingmoeilijkheid die in het woord zit. Op basis daarvan bepalen ze dan welk strategie ze moeten toepassen om het woord correct te schrijven.

In het kort komt het hier op neer. De leerling spreekt het woord uit en beluistert het. Hij zoekt de moeilijke stukken in het woord op (of zoekt het woord op of vraagt het als hij de moeilijkheid niet weet). Hierna bepaalt hij tot welke woordsoort het hoort. Hij kijkt dan op het eerste blad van elke woordsoort met welk voorbeeldwoord het overeenkomt. Op de aangegeven bladzijde vindt hij dan de juiste schrijfwijze.

Verderop in de spellingchecker vindt de leerling een aantal denkkaarten (met paarse rand). Deze begeleiden hem in het nadenken over specifieke problemen zoals:

• De open en gesloten lettergreep (gebaseerd op het principe van de klankgroepen).
• Het schrijven van samenstellingen (tussen -n- of niet).
• Het schrijven van g of ch.
• De werkwoordspelling.
• De codekaart.

Die codekaart is een zeer handig instrument voor leerkracht en leerling. De leerkracht corrigeert immers niet. Hij geeft enkel aan dat de leerling nog eens moet nadenken over wat hij schreef. Deze codes hebben niet alleen te maken op de spelling, maar ook met andere facetten van het schrijven.

Want daar is het om te doen. De spelling te integreren in het stelonderwijs. In de handleiding voor de leerkracht staan de fases van het schrijfproces beschreven:

• Plannen.
• Schrijven.
• Reviseren.

De handleiding biedt een aantal kopieerbladen voor het strategisch schrijven binnen het stelonderwijs:

• Een stappenplan voor het schrijven van een tekst.
• Een ontwerpblad voor het schrijven van een tekst.
• Een schrijfblad voor een verhaaltekst.
• Een schrijfblad voor een informatieve tekst.
• Een schrijfblad voor het definitieve schrijfproduct.

Een zesde blad verdient extra aandacht: het blad Tips en Tops. De methodiek gaat er van uit dat de kladversie van een tekst door een medeleerling, het schrijfmaatje, gelezen wordt. Op dit blad geeft hij adviezen (tips) en complimenten (tops). Door deze communicatie over en weer brengen de leerlingen elkaars schrijfproducten op een hoger niveau.

Deze spellingchecker en de daarachter liggende methodiek kun je klassikaal gebruiken voor het spelling- en schrijfonderricht. Hij kan echter ook een krachtig maatje zijn voor leerlingen met ernstige schrijf- en spellingproblemen. Een dergelijke gids stelt het toepassen van dispenserende maatregelen op een verantwoorde manier uit.

Deze spellingchecker kun je naast om het even welk leerplan en methode gebruiken. Dit maakt hem tot een sterk remediëringsmaatje Hij is eveneens een ideale aanvulling op taalmethodes waarbij er te weinig nadruk op het spellingonderwijs ligt. En geloof me, die bestaan!

Zeer warm aanbevolen!

In 2004 verscheen bij het Friese Eduforce de map Zorgverbreding, goed voor elkaar. Dit programma wil, zoals de ondertitel het zegt, de kwaliteit van de zorg voor de leerling 'goed voor elkaar' krijgen en houden. De inleiding geeft perfect de visie weer van waaruit dit programma is uitgedacht. Daarom dit citaat:

Alle (teamleden van) scholen voor primair onderwijs willen dat hun school zo goed mogelijk draait. Alle (teamleden van) scholen voor primair onderwijs willen de zorg voor leerlingen zo goed mogelijk regelen. Veel aspecten zijn daardoor ook al goed geregeld. Vanzelfsprekend wil men dat zo houden.

Er zijn ook aspecten van de zorg voor de leerling die (nog) beter geregeld kunnen worden. Dat kan de zorg dan verbeteren/verbreden. Eén - zo niet het belangrijkste - aspect bij de zorg voor leerlingen is dat de school zo adaptief mogelijk werkt. Daarvoor is het nodig dat er afgesproken wordt hoe een aantal zaken geregeld en gedaan worden. Om adaptief te werken moet men iets regelen en moeten alle betrokkenen wat doen (blz.6).

De centrale vragen in dat proces zijn:

• Wat moet er gedaan of geregeld worden?
• Wie doet wat?
• Wat is de stand van zaken ten aanzien van alle taken?
• Welke taak krijgt prioriteit?

Deze taken, of liever de goed uitgevoerde taken zijn indicatoren van de kwaliteit van de zorg. Om deze kwaliteit op peil te houden, moeten deze taken opgenomen zijn in een systeem van kwaliteitszorg. Met het programma Zorgverbreding, goed voor elkaar kan de school de kwaliteit van de uitgevoerde taken en dus de kwaliteit van de zorg, bewaken. Hiervoor reikt het een stappenplan aan dat snel kan uitgevoerd worden door de directeur met hulp van de interne begeleider, voor Vlaanderen dan de zorgcoördinator. Het stappenplan op zich bevat 10 stappen.

Binnen deze stappen neemt het persoonlijk ontwikkelingsplan van de betrokkenen een belangrijke plaats in. Op basis van hun evaluatie van de aan hun toevertrouwde taken stellen ze een plan op dat hen moet toelaten om zich verder te bekwamen. Daarbij geven ze aan wat de prioriteiten zijn. De school stelt hen, na goedkeuring en eventuele aanpassing van het ontwikkelingsplan, de nodige tijd en middelen ter beschikking om het plan uit te voeren.

De meerwaarde van deze map ligt niet alleen in het aangeboden programma en de cd-rom waarmee alles elektronisch kan geregistreerd worden, maar ook in de bijlagen met de suggesties voor de taakverdeling en het opstellen van een ontwikkelingsplan en de dertig concrete voorbeelden.

Uit de suggesties voor de taakverdeling blijkt dat er op de zorgzame school heel wat taken zijn op uiteenlopende domeinen. Deze domeinen zijn:

• het overleg tussen de zorgcoördinator en de directeur
• het overleg tussen de zorgcoördinator en de taakleerkracht
• de zorgverbreding in de klassen
• het zelfstandig werken
• het beleid
• de informatie over de zorgverbreding
• het leerlingvolgsysteem
• de leerlingbespreking
• het gebruik van interne procedures
• de ondersteuning van de leerkrachten
• de uitbouw van een orthotheek
• het gebruik van de orthotheek
• de contacten met externe deskundigen
• de ontwikkelingsplannen zorgverbreding
• samenwerkingsverband Weer Samen Naar School (niet relevant voor Vlaanderen)

Uit de tweede bijlage met de suggesties voor het opstellen van een ontwikkelingsplan blijkt duidelijk dat men de oplossing voor een minder goed uitgevoerde taak niet altijd heel ver moet gaan zoeken. De suggesties variëren dan ook van het gebruiken van standaardformulieren voor overlegverslagen over het gebruik van een sociale kaart van de regio of het opstellen van een toetskalender naar het volgen van externe vorming.

Persoonlijk vind ik dit een zeer krachtig instrument om de zorgverbreding op school zo goed mogelijk te organiseren. Niet in het minst omdat alles geëxpliciteerd wordt: geen onuitgesproken verwachtingen, geen veronderstellingen dat iemand iets zal doen, geen veronderstelde competenties of bekwaamheden, maar concrete informatie. Zowel het proces als het 'product' van de zorgverbreding wordt aandachtig bekeken. Voor alle betrokkenen is dit programma een aanzet tot zelfreflectie op basis van de toegewezen taken. Dit komt niet alleen de professionalisering van elk teamlid ten goede, maar ook de motivatie om er iets aan te doen. Men stelt immers zelf zijn ontwikkelingsplan samen en krijgt daarvoor, na goedkeuring, de tijd en de middelen voor om het uit te voeren. Tegelijk biedt dit programma de mogelijkheid om de kwaliteit van de zorg te borgen, niet in het minst door het opstellen en bewaken van de jaarplanning. De gegevens kunnen elektronisch verwerkt worden met het programma op de meegeleverde cd-rom. Dat is een groot voordeel. Hierdoor blijft het overzicht op elk moment behouden.

Dit programma werd trouwens door het Nederlandse Q*Primair beoordeeld als het beste in zijn soort.

Wie de diagnose krijgt van een stoornis, heeft nood aan uitleg en informatie. Ook bij dyslexie is dit belangrijk. Zo vermijd je verkeerde conclusies zoals 'Ik ben dom' of 'Ik heb niet goed opgelet'. Het helpt de betrokkene om alles in het juiste perspectief te zien. Het motiveert hem voor de behandeling. Het vergemakkelijkt de aanvaarding. Dit proces van uitleg en informatie geven, heet psycho-educatie.

Het is voor veel leerkrachten nog niet zo duidelijk hoe psycho-educatie werkt. Daarom heeft uitgeverij Eduforce een werkboekje op de markt gebracht voor kinderen uit de basisschool. Elke bladzijde ervan gaat over één thema. In de handleiding voor de begeleider (leerkracht, zorgcoördinator, ...) staat per bladzijde van het werkboekje beschreven wat het doel is en hoe de begeleider het thema het beste aanbrengt. Deze thema's zijn:

• Wat is dyslexie?
• Hoe leer je lezen als je dyslexie hebt?
• Hoe herken je dyslexie?
• Hoe krijg je dyslexie?
• Hoe werken jouw hersenen als je dyslexie hebt?
• Ben je een spellende of radende lezer?
• Welke extra hulp kun je krijgen?
• Waar moet ik bij het lezen op letten?
• Wat betekent het voor mij?
• Wat kan ik goed?

Bij elk thema krijgt het kind eerst een kort woordje uitleg. Daarna maakt het de koppeling naar de eigen situatie.

Aan het einde van dit traject kan de leerling zijn kennis over dyslexie toetsen. Daarvoor bevat de map een korte vragenlijst. Het kan eveneens oplijsten wat de eigen hulppunten zijn. Tot slot moedigt het werkboekje het kind met dyslexie aan om de klasgenootjes mits een spreekbeurt in te lichten. Het geeft daarvoor een lijst met kindvriendelijke websites waar er meer informatie te vinden is.

Deze map is niet bedoeld voor ouders. Het is de bedoeling dat iemand die professioneel werkt met kinderen met dyslexie het werkboekje samen met het kind doorwerkt. Deze professionele begeleider moet wel voldoende kennis bezitten over dyslexie.

Deze map is zeer waardevol. Ze brengt een concrete invulling van het begrip 'psycho-educatie'. Tegelijk kan de opgenomen methodiek model staan voor de al even noodzakelijke psycho-educatie bij kinderen met een andere stoornis. Zeer warm aanbevolen!