2012.10.06

Werkmap Fonemisch bewustzijn

Auteur: Mariët Förrer & Susanne Huijbregts
Titel: Werkmap Fonemisch bewustzijn
Aan de slag met klanken en letters in groep 1 en 2
Website: CPS
Plaats: Amersfoort
Jaar: 2011 (Derde, licht herziene druk)
Pagina's: 272
ISBN-13: 9789065085986
Prijs: € 92,50

werkmap fonemisch bewustzijn - aan de slag met klanken en letters in groep 1 en 2 Ik breng graag deze uitgave van het Nederlandse CPS over Fonemisch bewustzijn terug onder de aandacht. Ik heb niet de bedoeling mijn eerdere bespreking nog eens dunnetjes over te doen. Wat ik wel wil, is duidelijk maken dat deze licht herziene druk toch een belangrijke meerwaarde heeft meegekregen. Ik haal er vooral die elementen uit die ook voor het Vlaamse onderwijs (sorry, Nederlandse lezers) zeer relevant zijn.

Eerst en vooral is daar het zeer uitgebreide schema over de taalontwikkeling van de kleuter waar de doelen beschreven staan die aan het einde van de derde kleuterklas zou moeten behaald worden. Deze doelen zijn verdeeld over drie ontwikkelingsgebieden met elk hun specifieke onderdelen:

  • Mondelinge taalvaardigheid;
  • Ontluikende en beginnende geletterdheid;
  • Taalbeschouwing.

Daarnaast is de toevoeging van de zes kenmerken van effectief leesonderwijs (zoals Kees Vernooy ze in 2006 beschreef) een sterke troef van deze vernieuwde map. Deze kenmerken zijn:

  • Het stellen van duidelijke, toetsbare, hoge doelen;
  • Voldoende tijd besteden aan (voorbereidend) leesonderwijs en extra tijd voor risicoleerlingen;
  • Doorgaande lijn in het aanbod;
  • Het geven van effectieve en kwalitatief goede instructie;
  • Convergente differentiatie toepassen;
  • Vroegtijdig signaleren en reageren (monitoring).

Wie meer wil te weten komen over de verdere invulling van deze map, verwijs ik graag naar mijn vorige bespreking. Persoonlijk vind ik deze herziene druk meer dan verantwoord.

De boeken van uitgeverij CPS worden in België verdeeld door uitgeverij Abimo.

afdrukken

2010.08.29

VoorSprong - Spelenderwijs woorden leren

Auteur: Lienke van Dijk & Cobi Visser
Titel: VoorSprong - Spelenderwijs woorden leren op school en thuis
Website: CPS
Plaats: Amersfoort
Jaar: 2009
Pagina's: Activiteitenboek: 216
Ringkalender: 18
ISBN-13: 978-90-6508-614-3
Prijs: € 42,50

voorsprong - spelenderwijs woorden leren op school en thuisVoorSprong is een speelleerpakket. De Nederlandse Stichting voor landelijk onderwijs aan varende kleuters ontwikkelde deze methodiek waarbij ouders en school intensief samenwerken. De ouders geven hun kind les aan boord met behulp van het materiaal van de Stichting. Daarbij kunnen zij rekenen op een mentor voor de ondersteuning. Deze vorm van onderwijs werkt. Onderzoek wees dit uit.

Het pakket stimuleert de ontwikkeling van peuters door hun woordenschat uit te breiden. Dit gebeurt op een betekenisvolle manier door kernwoorden in een herkenbare en zinvolle context aan te bieden en aan te leren. Daarvoor creëert het een rijke leeromgeving. Ik citeer uit het activiteitenboek:

VoorSprong gaat uit van het principe van betekenisvol leren. Dit houdt in dat woorden in een herkenbare en zinvolle context worden aangeboden en aangeleerd. Zo wordt aangesloten bij het gegeven dat leren betekenis moet hebben, relevant en functioneel moet zijn. Uitgaan van betekenisvolle leersituaties en een rijke leeromgeving, maakt dat kinderen ook willen ontdekken en leren.
In VoorSprong worden kinderen op een volwaardige manier betrokken bij hun eigen leerproces. Ook dit gebeurt in levensechte situaties, passend bij hun eigen belevingswereld. Daarbij wordt ruimte geboden aan het gegeven dat situaties vanuit meerdere invalshoeken benaderd kunnen worden. Overleg, samenwerking en interactie krijgen in alle activiteiten daadwerkelijk gestalte, waarbij ook de reeds aanwezige kennis geïntegreerd wordt in de nieuwe leerstof (blz.216).

In het programma komen 8 thema’s aan bod. Aan elk thema wordt er vier weken gewerkt. Daarna volgt er telkens een vijfde “checkweek”. Hierin gaat men na of de kinderen zich de aangebrachte woordenschat eigen hebben gemaakt. De ringkalender bevat voor elk van deze thema’s een praatplaat voor de kinderen en de lijst met kernwoorden per thema. De kalender kan zo opgezet worden dat de peuter de praatplaat ziet en de ouder de kernwoordenkaart. De thema’s zijn:

  • ik
  • eten en drinken
  • gezond en ziek
  • dieren
  • boodschappen
  • op stap
  • feest
  • naar school

Elk thema begint als het ware met een didactisch moment voor de ouders. Hierin geven de auteurs op een eenvoudige wijze een stukje theoretische, pedagogische en/of didactische achtergrond. In gewone taal helpen ze hen op weg. Hierdoor overstijgt VoorSprong het “oefenen om te oefenen”.

Per thema vind je in het activiteitenboek 20 verschillende activiteiten. Elke activiteit is op dezelfde manier uitgewerkt:

  • Wat heb je nodig: Een overzicht van het benodigde materiaal en de aan te brengen woorden.
  • Wat kun je doen: Een duidelijke omschrijving van de activiteiten met concrete aanpaktips.
  • Samen praten: Een overzicht van de sleutelzinnen die in het spel moeten verwerkt worden met in een kader opnieuw een aantal aandachtspunten voor de begeleidende ouder.

Bij elk thema zijn er enkele noodzakelijke bijlagen en een woordenwijzer voor de evaluatie van de vijfde week. Hoe deze moet gebeuren, staat stap voor stap uitgelegd in het activiteitenboek. Belangrijk is dat elke woordenwijzer aangeeft hoeveel woorden de peuter effectief moet beheersen. Dit komt neer op minimaal 80% van de aangebrachte woorden. Soms is er extra materiaal nodig. Dat kun je vinden op de website Zelf les geven.

Gemaakt voor kinderen van binnenschippers, biedt dit programma heel wat perspectieven om zowel binnen als buiten de kleuterschool te gebruiken voor taalarme en/of taalzwakke kinderen. Het kan dus zeker ook gebruikt worden voor kinderen die het Nederlands niet als moedertaal hebben. De meerwaarde van het programma ligt in het feit dat het fonemisch bewustzijn van de kinderen enorm ontwikkeld wordt. Dit is zeer belangrijk om later met succes te leren lezen.

Voor de Vlaamse scholen die in de 2e en 3e kleuterklas al met de map Fonemisch bewustzijn van het CPS werken, geef ik graag nog een suggestie. VoorSprong is een ideaal pakket om ook in de eerste kleuterklas op een leuke manier aan taalstimulering te doen. Het is de extra investering meer dan waard. Dit materiaal beveel ik zeker aan voor de opleiding tot kleuterleerkracht!

De boeken van uitgeverij CPS worden in België verdeeld door uitgeverij Abimo.

afdrukken

2009.05.29

Toetspakket Beginnende geletterdheid

Auteur: Cor Aarnoutse (red.), Joke Beerninck & Wim Verhagen
Titel: Toetspakket Beginnende geletterdheid
Uitgeverij: CPS
Plaats: Amersfoort
Jaar: 2008
Pagina's: -
ISBN-13: 978-90-6508-597-9
Prijs: € 95,00

toetsenbeg.geletterdheidOm goed te leren lezen in het eerste leerjaar (groep 3) is het van belang dat de kinderen al in de 2e en 3e kleuterklas (groepen 1 en 2) kennis hebben gemaakt met klanken en letters. De map Fonemisch bewustzijn van het CPS voorzag al in gebruiksklaar materiaal om daar systematisch aan te werken.

Het Toetspakket Beginnende geletterdheid van het CPS is de ideale - om niet te zeggen: noodzakelijke - aanvulling op deze map. Dit pakket biedt toetsen aan om mogelijke taalzwakke kinderen op te sporen. Het geheel bestaat uit 10 kindvriendelijke toetsen die de beginnende geletterdheid van kinderen vertaalt naar de volgende domeinen:

  • woordenschat
  • fonologisch bewustzijn
  • letterkennis
  • benoemsnelheid

Alle toetsen zijn genormeerd. Hierdoor kunnen de resultaten in om het even welk kindvolgsysteem verwerkt worden. Aangezien er in Vlaanderen in de kleuterklas echter niet zo systematisch aan de beginnende geletterdheid gewerkt wordt dan in Nederland, is voorzichtigheid bij de interpretatie van bepaalde onderdelen wel geboden. Nederland heeft immers de Tussendoelen beginnende geletterdheid die uitgewerkt werden door het Expertisecentrum Nederlands en die in weinig te vergelijken zijn met de aanbevelingen voor de kleuterklas zoals deze in de ontwikkelingsdoelen en eindtermen voor het Vlaamse basisonderwijs zijn opgenomen.

De handleiding beschrijft niet alleen de aard van elke toets en de manier waarop hij dient afgenomen te worden (standaardisatie) maar ook hoe de score en het niveau van elke leerling moet berekend worden. Ze bevat de normen van de verschillende toetsen en de psychometrische gegevens.

De tien toetsen zijn:

  • analysetoets (3e kleuter/groep 2)
  • benoemsnelheid cijfers en letters (3e kleuter & 1e leerjaar/groepen 2 & 3)
  • letterkennistoets 1 (3e kleuter/groep 2)
  • letterkennistoets 2 (3e kleuter/groep 2)
  • rijmtoets (2e kleuter/groep 1)
  • synthesetoets 1 (3e kleuter/groep 2)
  • synthesetoets 2 (3e kleuter/groep 2)
  • synthesetoets 3 (1e leerjaar/groep 3)
  • woordenschattoets 1 (2e kleuter/groep 1)
  • woordenschattoets 2 (3e kleuter/groep 2)

Bij de woordenschattoetsen dient er gezegd dat het zonder uitzondering om woorden gaat die ook in Vlaanderen courant zijn.

De handleiding bevat eveneens suggesties om taalzwakke kinderen te helpen. Hierdoor heeft het geheel meteen ook een preventieve en proactieve waarde.

De boeken van uitgeverij CPS worden in België verdeeld door uitgeverij Abimo.

afdrukken

17:00 Gepost door Lieven Coppens in CPS | Permalink | Tags: lezen, taal, kleuters, basisonderwijs, geletterdheid, taalbewustzijn, beginnende geletterdheid, fonemisch bewustzijn, fonologisch bewustzijn | |

2008.09.29

Fonemisch bewustzijn

Auteur: Mariët Förrer & Susanne Huijbregts
Titel: Fonemisch bewustzijn
Uitgeverij: CPS
Plaats: Amersfoort
Jaar: 2008 (geheel herziene druk)
Pagina's: 235
ISBN-13: 978-90-6508-598-6
Prijs: € 87,50

fonemisch bewustzijnFonemisch bewustzijn is de vaardigheid om binnen gesproken woorden afzonderlijke klanken te onderscheiden en ze te manipuleren. In die zin is het een onderdeel van het fonologisch bewustzijn. Het fonologisch bewustzijn is immers veel breder dan het fonemisch bewustzijn. Er vallen zaken als auditieve discriminatie, auditieve synthese en rijmen onder. Het fonologisch bewustzijn ontstaat in verschillende fasen:

  • Afzonderlijke woorden in een gesproken zin herkennen.
  • Beseffen dat sommige woorden op elkaar rijmen.
  • Woorden kunnen verdelen in klankgroepen.
  • Het onderscheid kunnen maken tussen de medeklinker(s) aan het begin van het woord en de rest van het woord.
  • Afzonderlijke fonemen kunnen verbinden tot een woord.
  • Fonemen kunnen manipuleren (bv. klanken weglaten, toevoegen of vervangen).

Het fonemisch bewustzijn helpt kinderen om in te zien dat de letters in woorden klanken vertegenwoordigen. Het helpt hen eveneens om te begrijpen dat er in de Nederlandse taal een systematische relatie is tussen klanken en letters (het alfabetisch principe). Kinderen die leren lezen, leren dat woorden opgebouwd zijn uit letters die op hun beurt corresponderen met klanken. Tegenwoordig is men het er dan ook over eens dat het fonemisch bewustzijn een heel belangrijke rol speelt bij de eerste fase van het leren lezen, het spellend lezen.

Het fonemisch bewustzijn heeft te maken met een aantal auditieve vaardigheden zoals de auditieve analyse en synthese en het auditief manipuleren van klanken in woorden. Dit fonemisch bewustzijn ontwikkelt niet spontaan, is geen zaak van voldoende rijping. Men kan dus niet wachten tot het kind vanzelf zo ver is, maar moet kinderen hiervoor instructie en oefening geven.

De geheel herziene druk van de werkmap Fonemisch bewustzijn wil voorzien in de instructie en oefening die jonge kinderen nodig hebben om het fonemisch bewustzijn te ontwikkelen en heeft daardoor een zeer grote preventieve en proactieve waarde. Centraal hierbij staat de directe instructie, omdat deze instructievorm voor risicokinderen de beste garantie biedt.

De map Fonemisch bewustzijn gaat over de vaardigheden die men in groep 1 en groep 2 (de 2e en de 3e kleuterklas) aanbrengt. In groep 1 (2e kleuterklas) ligt het accent voornamelijk nog op het fonologisch bewustzijn. Dit houdt in dat de volgende vaardigheden nadrukkelijk worden geoefend:

  • Nauwkeurig luisteren.
  • Zich bewust zijn van zinnen en woorden.
  • Rijmen.
  • Zich bewust zijn van klankgroepen.

In groep 2 (3e kleuterklas) staat het fonemisch bewustzijn centraal. Hiervoor wordt er geoefend op de volgende vaardigheden:

  • Het isoleren van klanken.
  • Het synthetiseren van klanken.
  • De analyse van klanken.
  • Het manipuleren van klanken.

Terwijl men oefent op het fonemisch bewustzijn biedt men ook al letters aan, omdat deze een belangrijk houvast bieden bij het onderscheiden van klanken in woorden.

Concreet bevat de map Fonemisch bewustzijn 6 grote delen. Het algemene kader en de verantwoording worden geschetst in het eerste deel, Klanken en letters in groep 1 en 2. De vaardigheden die in deze map aan bod komen worden kort beschreven en toegelicht in het tweede deel, Vaardigheden rond klanken en letters. Hoe je effectief kunt Werken met klanken en letters in de klassenpraktijk is het onderwerp van het derde deel. De Planning en organisatie daarvan wordt toegelicht in deel 4.

Het vijfde en meteen ook meest uitgebreide deel bevat de activiteiten zelf, ingedeeld in negen rubrieken, te weten de letterkennis en de vaardigheden die in groep 1 en 2 aan bod komen. Voor de duidelijkheid zet ik ze nog eens op een rijtje, zoals ze in de map zelf benoemd worden:

  • Luisteren
  • Zinnen en woorden
  • Rijmen
  • Klankgroepen
  • Isoleren van klanken
  • Synthese van klanken
  • Analyse van klanken
  • Manipuleren van klanken
  • Letterkennis

Deze activiteiten zijn opgetekend in een soort van ‘lesfiches', waarbij men steeds dezelfde structuur gebruikt:

  • Vaardigheid
  • Doel
  • Materiaal
  • Voorbereiding
  • Aandachtspunten
  • Werkwijze
    • Inleiding
    • Kern
    • Afsluiting
  • (Varianten)

Deze lesfiches zijn zeer gebruiksvriendelijk, niet alleen door de structuur, maar ook door hun beknoptheid. Doordat de werkwijze zeer nadrukkelijk werd uitgeschreven, zijn er geen onduidelijkheden en kunnen de ‘lesjes' als het ware rechtstreeks uit de map gegeven worden. Ze zijn stuk voor stuk gesneden brood.

Het zesde deel bevat een uitgebreide literatuurlijst. De bijlagen bevatten de materialen waar men in de ‘lesjes' gebruik van maakt.

Deze map is een absolute aanrader voor elke kleuterschool die op een systematische en logische manier wil werken aan het fonemisch bewustzijn van haar kleuters. Er wordt een volledige leerlijn uitgetekend die overeenkomt met de fasen waarin het fonologisch bewustzijn zich ontwikkelt.

Ook in het eerste leerjaar zal men deze activiteiten zeker kunnen gebruiken voor die leerlingen bij wie het spellend lezen, zeer moeizaam verloopt. Doordat ze zich richt op het fonemisch bewustzijn als voorwaarde voor het spellend lezen, kan ze naast elke methode voor aanvankelijk lezen gebruikt worden.

De boeken van uitgeverij CPS worden in België verdeeld door uitgeverij Abimo.

afdrukken

03:01 Gepost door Lieven Coppens in CPS | Permalink | Tags: taal, lezen, beginnende geletterdheid, fonemisch bewustzijn, fonologisch bewustzijn, kleuters, basisonderwijs, taalbewustzijn, geletterdheid | |