BOEKetje onderwijs

Wie in de leerlingenbegeleiding volgens de principes van de handelingsgerichte diagnostiek werkt, weet dat het essentieel is om de specifieke onderwijs- en opvoedingsbehoeften van de leerling in kaart te brengen. Een goed begrip voor de context van de leerling is even belangrijk. Alleen zo kun je de vraag beantwoorden:

Wat heeft deze leerling, in deze situatie op dit moment nodig?

Het antwoord op deze vraag kun je dan formuleren op de manier zoals Noëlle Pameijer het graag heeft:

Deze leerling heeft... 

• instructie nodig die...
• opdrachten nodig die...
• leeractiviteiten nodig die...
• feedback nodig die...
• klasgenoten die...
• een leerkracht nodig die...
• ouders nodig die...

Binnen de handelingsgerichte diagnostiek is het belangrijk om antwoorden te geven die de wetenschap ondersteunt. Dit maakt het de handelingsgerichte onderzoeker moeilijk. Het veronderstelt dat hij op de hoogte is van de meest recente wetenschappelijke inzichten. Het Handboek Diagnostiek in de leerlingenbegeleiding voorziet in deze nood. In vier delen brengt het de diagnosticus weer bij de zaak.

In het eerste deel bespreekt niemand minder dan Noëlle Pameijer de rol van de contextfactoren, de veranderbaarheid en de positieve elementen bij het diagnostisch proces in het onderwijs. Wie haar werk kent, zal hier waarschijnlijk weinig nieuws lezen. Toch ligt hier het fundament van het boek. Daardoor kun je dit deel niet overslaan.

Het tweede deel staat in het teken van de diagnostiek van het functioneren van leerlingen. Het is opgesplitst in de volgende hoofdstukken, die elk een functiedomein behandelen:

• rekenen;
• technisch lezen en spellen;
• begrijpend lezen;
• taalontwikkeling en taalproblemen;
• intelligentie en leervermogen;
• aandachtsprocessen;
• motivatie in de klas;
• zelfconcept;
• emotionele en gedragsproblemen;
• studie- en beroepskeuzeprocessen.

Voor de inhoud van elk hoofdstuk staan wetenschappers garant die een domeinexpert zijn. De inhoud is actueel, volledig en wetenschappelijk verantwoord. De hoofdstukken zijn allemaal geschreven met dezelfde structuur in het achterhoofd:

• theoretische en empirisch achtergrond;
• beschrijving van de mogelijke problemen;
• implicaties voor de diagnostiek;
• selectie van diagnostische middelen;
• de aansluiting tussen diagnostiek en behandeling;
• conclusies.

Daarbij kregen de auteurs gelukkig voldoende vrijheid om hun boodschap te brengen op de manier die hen het beste leek. Er trad dan ook geen inhoudelijke verarming op als gevolg van een te strak keurslijf.

In het derde deel bespreken verschillende experts de diagnostiek van de opvoedings- en onderwijscontext. Deze valt uiteen in drie domeinen:

• opvoedingsfactoren en gezinsfunctioneren;
• relaties tussen kinderen op school;
• interacties tussen leerkrachten en leerlingen.

In elk hoofdstuk herkennen we dezelfde ruime structuur als in het tweede deel. Met dezelfde inhoudelijke rijkdom tot gevolg.

Het laatste deel staat in het teken van de diagnostiek van allochtone, mentale zwakkere en hoogbegaafde leerlingen. Bij elke doelgroep nemen experts het woord binnen de intussen gekende ruime structuur.

Zonder in superlatieven te vervallen, kun je wel stellen dat dit boek het standaardwerk is voor wie aan handelingsgericht onderzoek wil doen. Als gebruiker krijg je zowel de noodzakelijke theoretische achtergrond als een kritische kijk op mogelijke onderzoeksinstrumenten mee. Het uitgebreide register maakt dit boek daarenboven tot een sterk naslagwerk.

Nu het handelingsgericht werken nadrukkelijk in het Vlaamse onderwijs een vooraanstaande plaats begint in te nemen en het een vast onderdeel zal vormen van de toekomst van alle leerkrachten uit het basisonderwijs, is er niet alleen nood aan theoretische vorming maar ook aan praktische instrumenten. Het boek Werkboek Effectieve handelingsplanning (dat niet voor niets verscheen in de reeks Speciaal Onderwijs en Zorgverbreding) is bij uitstek zo een instrument

Na een korte inleiding waarin ze het boek in de (Nederlandse) onderwijscontext een plaats geven en de opzet ervan verduidelijken, bespreken de auteurs in het tweede hoofdstuk de kenmerken van een school die de begeleidingsmogelijkheden voor leerlingen met een zorgvraag mee bepalen. Het is de bedoeling dat de school haar zorgstructuur in kaart brengt.

Het derde hoofdstuk staat in het teken van de eerste fase, het signaleren van problemen. Wanneer het de leerkracht opvalt dat een leerling zich anders gedraagt of anders presteert dan normaal, dan moet hij heel concreet beschrijven wat er hem op dat moment aan de leerling opvalt. Hierbij is het belangrijk dat de leerkracht goed weet hoe het kind zich normaal gedraagt. Belangrijk daarbij is ook dat de leerkracht de didactische en pedagogische risicomomenten goed weet in te schatten waardoor hij zich beter bewust wordt van "abnormaal" gedrag bij zijn leerlingen. Gerichte observatie is een belangrijk hulpmiddel voor hem om het probleem nog scherper te zien. Op basis van deze inzichten kan hij dan in de tweede stap de hulpvraag formuleren zoals die uit het gedrag van de leerling blijkt. Deze hulpvraag wordt dan meteen de onderzoeksvraag voor de volgende fase.

De tweede fase bestaat uit het verzamelen van de bestaande gegevens. Deze worden in de derde stap verzameld en geordend waardoor het meteen ook duidelijk wordt welke gegevens er nog ontbreken. Voor het ordenen van deze gegevens stellen de auteurs voor om het meervoudig risicomodel van Van der Ploeg te gebruiken. Hierbij moet er niet alleen aandacht zijn voor de negatieve kenmerken, maar nadrukkelijk ook voor de positieve, beschermende factoren. In de volgende stap lijst men de informatie op welke men nog nodig heeft.

In de derde fase worden de gegevens die nog ontbreken systematisch verzameld. In de vijfde stap bepaalt men eerst op welke manier, met welke methode men de bijkomende gegevens wil verzamelen. De auteurs beschrijven heel concreet, maar zeker niet exhaustief, een achttal methoden, gaande van observatie over zelfonderzoek tot het maken en bespreken van filmopnamen. In de zesde stap worden alle gegevens verzameld en bekijkt men of men nu over voldoende gegevens beschikt.

Zo belanden we in de volgende fase, die helemaal in teken staat van de zevende stap van het model: de beeldvorming. Deze beeldvorming is niet alleen een soort onderzoeksverslag, maar tegelijk ook de basis voor alle toekomstige handelen.

Met de achtste stap, het herschrijven van de hulpvraag naar concrete doelen, zijn we aangekomen bij de volgende fase van het model, het plannen van de concrete acties. De auteurs stellen hierbij het concept van de SMART-doelen voorop (Specifiek, Meetbaar, Acceptabel & Aanwijsbaar, Reëel, Tijdsgebonden). Door het probleem in de negende stap door verschillende brillen (de visie van de school op zorg, beschermende factoren bij het kind, ...) te bekijken, komt men uiteindelijk tot de keuze van een bepaalde aanpak. Eens men zover is zal men in de tiende stap de acties zo concreet mogelijk maken (wie, wat, wanneer, hoe, ...) om deze in de elfde stap in het handelingsplan in te schrijven.

In de voorlaatste fase worden de acties uitgevoerd. Ze krijgen eerst een plaats in de concrete planning van de klas (stap twaalf) en worden daarna uitgevoerd (stap dertien). Bij de uitvoering is het belangrijk dat de leerkracht niet alleen aandacht heeft voor het resultaat maar ook voor het proces. Door actief te registreren in deze stap blijft men heel alert.

De laatste fase van het model staat in het teken van het evalueren van de doelen (stap veertien) en het registreren van het geheel voor het dossier (stap vijftien).

De aandachtige lezer die vertrouwd is met het gedachtengoed van de handelingsgerichte diagnostiek en het handelingsgerichte werken zal dit in dit boek ongetwijfeld onmiddellijk herkennen. Mensen die op zoek zijn naar een concreet houvast om dit te vertalen naar de praktijk, zullen aan het in het boek voorgestelde model een zeer grote steun hebben. De concrete voorbeelden, maar ook de opdrachten uit dit werkboek maken dit alles tot een zeer levendig verhaal. In die zin lijkt het me dan ook een verplicht werk voor elke hedendaagse onderwijsbibliotheek die beweert "volledig" te zijn.

In de nabije Vlaamse toekomst zal het handelingsgericht werken op school alleen maar aan belang winnen. Niet alleen omdat de Vlaamse centra voor leerlingenbegeleiding de afgelopen jaren sterk geïnvesteerd hebben in de handelingsgerichte diagnostiek, maar ook omdat deze methodiek de afgelopen jaren meer en meer erkenning heeft gekregen door het Vlaamse onderwijsbeleid. In dit boek tonen de auteurs aan hoe men op school systematisch kan werken als men de principes van de handelingsgerichte diagnostiek als basis neemt. Men past deze methodiek toe wanneer een leerkracht, ouder of kind aan een zorgmedewerker of het zorgteam een hulpvraag stelt over een leerling of als een zorgcoördinator of een zorgteam een vraag stelt aan het centrum voor leerlingenbegeleiding.

In het eerste hoofdstuk worden de zes uitgangspunten van het handelingsgerichte werken toegelicht. Centraal staan de onderwijsbehoeften van leerlingen en de ondersteuningsbehoeften van de ouders en leerkrachten. Concreet betekent dit dat men de leerling niet het buitengewoon onderwijs inpraat maar zoekt naar wat een leerling nodig heeft om een bepaald doel te behalen dat realistisch en hoog genoeg is. Hierbij blijft men niet langer dan nodig hangen bij de probleembeschrijving. Men doet dit op een systematische manier die voor iedereen duidelijk is. Men legt de schuld niet bij het kind maar onderzoekt hoe de leerling en de leerkracht elkaar beïnvloeden in een specifieke onderwijssituatie en hoe deze onderwijssituatie kan en moet veranderd worden. Daarbij heeft men ook steeds oog voor het positieve dat er nog is en kan gebruikt worden om de gewenste verandering tot stand te brengen. Een noodzakelijke voorwaarde voor dit alles is een goede communicatie met de ouders en het kind. In het tweede hoofdstuk wordt het dan duidelijk dat deze manier van handelingsgericht werken een expliciete plaats heeft binnen een zorgcontinuüm. Zowel preventief als curatief. De link met de Vlaamse leerzorgmatrix wordt hier duidelijk geëxpliciteerd.

Het derde hoofdstuk is helemaal gewijd aan het handelingsgericht werken op school. De auteurs presenteren een ideaal model, goed wetende dat dit in de praktijk van alledag lang niet altijd haalbaar is. Hierbij staan de vijf fasen (intakefase, strategiefase, onderzoeksfase, indicatiefase, adviesfase) centraal. Talrijke aanknopingspunten helpen de zorgbeleider de essentie van elke fase beter te begrijpen. De veelzijdige rol van deze zorgbegeleider bij de verschillende fasen van de handelingsgerichte diagnostiek is dan meteen ook het onderwerp van het vierde hoofdstuk.

Aangezien het binnen het handelingsgericht werken altijd gaat over een specifiek probleem van een specifieke leerling in een specifieke groep met een specifieke leerkracht staat het vijfde hoofdstuk uitgebreid stil bij het bespreken en observeren van het handelen van een leerkracht. Deze observatie in een onderwijsleersituatie is een belangrijke activiteit van de zorgbegeleider. Tips, methodieken en hulpmiddelen die hem daarbij kunnen helpen worden hier toegelicht.

Heeft men duidelijk zicht op de problemen van een specifieke leerling, dan wordt er een individueel handelingsplan opgesteld.  Het zesde hoofdstuk bespreekt de 7 kernpunten van zo'n individueel handelingsplan maar ook de rol van de leerkracht, het kind en ouders daarin. Ook de voorwaarden om een individueel handelingsplan succesvol te maken worden aangegeven.

Het zevende en voorlaatste hoofdstuk staat helemaal in het teken van een goede communicatie met ouders en kind. Hierbij is er niet alleen aandacht voor hoe zo'n gesprek er idealiter uitziet, maar eveneens voor de valkuilen. Aangezien niet alle ouders hetzelfde zijn, worden er aanbevelingen gegeven voor het praten met verschillende types ouders. Hoe handelingsgericht werken op een school kan ingevoerd worden is het onderwerp van het laatste hoofdstuk.  

Doorheen het boek wordt er geregeld verwezen naar een aantal handige instrumenten die kunnen gebruikt worden bij (de implementatie van) het handelingsgericht werken op school. Deze kunnen gratis van de website van uitgeverij Acco afgehaald worden.