BOEKetje onderwijs

Zie jouw kind met een aandachtsprobleem graag (hoe moeilijk dat ook soms kan zijn). Kijk niet naar zijn of haar tekortkomingen, maar naar het kenmerk dat daaronder verborgen zit en leer jouw kind om dat kenmerk positief te gebruiken. Dat is wat mij betreft het centrale idee van dit boek. In zich houdt het boek dan ook kritiek in op het medische deficiëntiemodel en sluit het aan bij een van de uitgangspunten van het handelingsgericht werken, namelijk het actief op zoek gaan naar de positieve en protectieve factoren om deze aan te wenden bij het aanpakken van het probleem. De ouders zijn de doelgroep van het boek. Wat niet wel zeggen dat andere opvoeders en professionelen er niets aan zullen hebben. Wel in tegendeel. Daarvoor zijn de aangereikte tips en strategieën te belangrijk.

In de eerste hoofdstukken (1 tot en met 3) duiden de auteurs het belang van de aanvaarding en het graag zien door de ouders. Ook al is dat niet altijd even gemakkelijk. Een belangrijk middel hiervoor is het zich kunnen inleven in wat het is om een kind met een aandachtsprobleem te zijn. Bovenop die aanvaarding en dat graag zien is en blijft de juiste hulp belangrijk. Voor de auteurs betekent dit dat je het kind en zijn ouders niet confronteert met een opsomming van de te verwachten problemen, maar dat de diagnose hen hoop geeft. Hierbij gaan ze het thema medicatie niet uit de weg. Wie echter denkt dat ze, vanuit hun visie, de medicatie ontraden, komt toch bedrogen uit. Met deze positieve boodschap uit het vierde hoofdstuk eindigt voor mij het eerste deel van het boek.

Een scharnierpunt is het vijfde hoofdstuk als inleiding op het tweede, virtuele deel van het boek. Hierin tonen de auteurs de tekortkomingen van het medische deficiëntiemodel aan. Om daarna een ander model voor te stellen. Ik laat hen zelf aan het woord (blz.71):

Het is tijd om het medische model achter ons te laten en het op sterkten gebaseerde model te omarmen. Daarmee kunnen we verlammende gevoelens als schaamte, angst, hopeloosheid en onvervulde dromen voorkomen. Bepaal zo snel mogelijk de sterke punten, (mogelijke) talenten, (mogelijke) interesses, potentiële sterke punten, verwachtingen, dromen, passies, verlangens en wensen. Richt daar de schijnwerper op. Laat dat verlichte landschap de geest van jouw kind – en de jouwe – vullen.

Hoofdstukken zes en zeven gaan op dezelfde geestdrift door. De auteurs tonen aan hoe men in de praktijk het positieve kan benadrukken en hoe men het goede in het slechte kan zien. Praktijkvoorbeelden en concrete tips maken dit duidelijker. De suggesties die ze geven, misstaan al evenmin in een traject van handelingsgericht werken.

In het achtste hoofdstuk wordt de cyclus van uitmuntendheid uitgelegd. Dit komt neer op een soort van vijfstappenaanpak om de positieve kenmerken achter het aandachtsprobleem naar boven te halen. Op dit punt aangekomen introduceren de auteurs in het negende hoofdstuk het Kolbe-model waarin de aangeboren intuïtieve manieren waarop mensen op een creatieve manier problemen oplossen en beslissingen nemen, een plaats krijgen. In het tiende hoofdstuk illustreren ze hoe dit model in de praktijk werkt.

De volgende hoofdstukken vormen samen het derde en laatste deel van het boek. Ze behandelen specifieke thema’s zoals de begeleiding op school en de diagnose van en het behandelingsplan voor een aandachtstoornis.

Het boek eindigt met een bijlage over het gebruiken van gedragsstrategieën. Een bijlage die je echt niet zonder meer mag overslaan.

Nu het handelingsgericht werken nadrukkelijk in het Vlaamse onderwijs een vooraanstaande plaats begint in te nemen en het een vast onderdeel zal vormen van de toekomst van alle leerkrachten uit het basisonderwijs, is er niet alleen nood aan theoretische vorming maar ook aan praktische instrumenten. Het boek Werkboek Effectieve handelingsplanning (dat niet voor niets verscheen in de reeks Speciaal Onderwijs en Zorgverbreding) is bij uitstek zo een instrument

Na een korte inleiding waarin ze het boek in de (Nederlandse) onderwijscontext een plaats geven en de opzet ervan verduidelijken, bespreken de auteurs in het tweede hoofdstuk de kenmerken van een school die de begeleidingsmogelijkheden voor leerlingen met een zorgvraag mee bepalen. Het is de bedoeling dat de school haar zorgstructuur in kaart brengt.

Het derde hoofdstuk staat in het teken van de eerste fase, het signaleren van problemen. Wanneer het de leerkracht opvalt dat een leerling zich anders gedraagt of anders presteert dan normaal, dan moet hij heel concreet beschrijven wat er hem op dat moment aan de leerling opvalt. Hierbij is het belangrijk dat de leerkracht goed weet hoe het kind zich normaal gedraagt. Belangrijk daarbij is ook dat de leerkracht de didactische en pedagogische risicomomenten goed weet in te schatten waardoor hij zich beter bewust wordt van "abnormaal" gedrag bij zijn leerlingen. Gerichte observatie is een belangrijk hulpmiddel voor hem om het probleem nog scherper te zien. Op basis van deze inzichten kan hij dan in de tweede stap de hulpvraag formuleren zoals die uit het gedrag van de leerling blijkt. Deze hulpvraag wordt dan meteen de onderzoeksvraag voor de volgende fase.

De tweede fase bestaat uit het verzamelen van de bestaande gegevens. Deze worden in de derde stap verzameld en geordend waardoor het meteen ook duidelijk wordt welke gegevens er nog ontbreken. Voor het ordenen van deze gegevens stellen de auteurs voor om het meervoudig risicomodel van Van der Ploeg te gebruiken. Hierbij moet er niet alleen aandacht zijn voor de negatieve kenmerken, maar nadrukkelijk ook voor de positieve, beschermende factoren. In de volgende stap lijst men de informatie op welke men nog nodig heeft.

In de derde fase worden de gegevens die nog ontbreken systematisch verzameld. In de vijfde stap bepaalt men eerst op welke manier, met welke methode men de bijkomende gegevens wil verzamelen. De auteurs beschrijven heel concreet, maar zeker niet exhaustief, een achttal methoden, gaande van observatie over zelfonderzoek tot het maken en bespreken van filmopnamen. In de zesde stap worden alle gegevens verzameld en bekijkt men of men nu over voldoende gegevens beschikt.

Zo belanden we in de volgende fase, die helemaal in teken staat van de zevende stap van het model: de beeldvorming. Deze beeldvorming is niet alleen een soort onderzoeksverslag, maar tegelijk ook de basis voor alle toekomstige handelen.

Met de achtste stap, het herschrijven van de hulpvraag naar concrete doelen, zijn we aangekomen bij de volgende fase van het model, het plannen van de concrete acties. De auteurs stellen hierbij het concept van de SMART-doelen voorop (Specifiek, Meetbaar, Acceptabel & Aanwijsbaar, Reëel, Tijdsgebonden). Door het probleem in de negende stap door verschillende brillen (de visie van de school op zorg, beschermende factoren bij het kind, ...) te bekijken, komt men uiteindelijk tot de keuze van een bepaalde aanpak. Eens men zover is zal men in de tiende stap de acties zo concreet mogelijk maken (wie, wat, wanneer, hoe, ...) om deze in de elfde stap in het handelingsplan in te schrijven.

In de voorlaatste fase worden de acties uitgevoerd. Ze krijgen eerst een plaats in de concrete planning van de klas (stap twaalf) en worden daarna uitgevoerd (stap dertien). Bij de uitvoering is het belangrijk dat de leerkracht niet alleen aandacht heeft voor het resultaat maar ook voor het proces. Door actief te registreren in deze stap blijft men heel alert.

De laatste fase van het model staat in het teken van het evalueren van de doelen (stap veertien) en het registreren van het geheel voor het dossier (stap vijftien).

De aandachtige lezer die vertrouwd is met het gedachtengoed van de handelingsgerichte diagnostiek en het handelingsgerichte werken zal dit in dit boek ongetwijfeld onmiddellijk herkennen. Mensen die op zoek zijn naar een concreet houvast om dit te vertalen naar de praktijk, zullen aan het in het boek voorgestelde model een zeer grote steun hebben. De concrete voorbeelden, maar ook de opdrachten uit dit werkboek maken dit alles tot een zeer levendig verhaal. In die zin lijkt het me dan ook een verplicht werk voor elke hedendaagse onderwijsbibliotheek die beweert "volledig" te zijn.

Zoals de ondertitel van het boek aangeeft, krijgt men met dit boek een verzameling handelingsplannen aangereikt waarmee men aan de slag kan. De auteur, inspecteur Marc Boone, schreef dit boek vanuit zijn ervaring dat kleuterleidsters er vaak alleen voor staan nadat hun kleuters werden getest of geobserveerd en besproken. De handelingsplannen uit dit boek zijn geordend volgens deze probleemgebieden:

• wiskundige initiatieleesinitiatie
• grove en fijne motoriek
• taal- en spraakontwikkeling
• cognitieve ontwikkeling
• sociaal-emotionele ontwikkeling
• spel- en werkhouding 

De structuur van het boek is voor elk probleemgebied gelijk: na een voorstel van diagnostische observatie komen de handelingsplannen. De diagnostische observatie gaat uit van concrete vaardigheden die kleuters moeten beheersen op een bepaalde leeftijd. Deze vaardigheden zijn verdeeld over drie leeftijden: 3, 4 en 5 jaar. De kleuterleidster duidt bij het begin van het schooljaar (of bij de instap van de kleuter) de beginsituatie aan en kruist daarna aan wanneer de kleuter het gewenste niveau heeft bereikt (1^e, 2^e of 3^e trimester). Elke vaardigheid uit de diagnostische observatie is gekoppeld aan een remediëringsvoorstel uit het boek. De kleuterleidster kan dus meteen aan de slag.

De diagnostische observaties bij elk probleemgebied zijn op verschillende manieren interessant. Enerzijds kunnen ze gebruikt worden om de individuele ontwikkeling van de kinderen gedurende de ganse kleuterschool te volgen waarbij een te asynchrone ontwikkeling zeker zal opvallen. Anderzijds kunnen deze diagnostische observaties ook gebruikt worden om de ernst van een eventuele ontwikkelingsachterstand beter in te schatten en om te bepalen of het probleem nog door de interne zorg kan aangepakt worden of niet. In dat laatste geval zal ze dan ook de verwijzing naar een externe hulpverlener ondersteunen. De observatiebladen zijn een onmisbaar onderdeel van het leerlingendossier dat opgestart wordt voor de driejarigen en verder ingevuld wordt door de kleuterleidsters van de hogere klasjes.

De handelingsplannen op zich spitsen zich telkens toe op bepaalde deelaspecten van de probleemgebieden. Deze deelsaspecten komen overeen met de remediëringsvoorstellen waarnaar er in de diagnostische observatie verwezen wordt. Deze worden steeds toegelicht in een kort woordje vooraf. Hierin wordt het belang van het deelaspect aangetoond, het verband gelegd met andere ontwikkelingsaspecten, een bepaalde leerlijn verantwoord en dergelijke meer. Na dit woordje vooraf krijgt de kleuterleidster een lijst van concrete activiteiten die ze met de kleuters voor wie het nodig is kan doen. Deze activiteiten worden aangevuld met tips in verband met instructie, materiaalgebruik en dergelijke meer.

Dit boek is één van de basiswerken die in de bibliotheek van de kleuterschool moet aanwezig zijn.