2016.03.11

Handelingsgerichte diagnostiek in het onderwijs

Auteur: Noëlle Pameijer & Tanja van Beukering
Titel: Handelingsgerichte diagnostiek in het onderwijs
Een praktijkmodel voor diagnostiek en advisering
Uitgeverij: Acco
Plaats: Leuven|Den Haag
Jaar: 2015
Pagina's: 472
ISBN-13: 978-90-334-9793-3
Prijs: € 47,50

handelingsgerichte diagnostiek in het onderwijs - een praktijkmodel voor diagnostiek en adviseringIn het begin van de jaren negentig (1992) van vorige eeuw maakte ik voor het eerst kennis met Noëlle Pameijer. Op een vormingsnamiddag kwam ze samen met professor Ruijssenaars spreken over het hypothesentoetsend model en de diagnostiek van leer- en opvoedingsproblemen. Dit was gebaseerd op de omschrijving van diagnostiek van De Bruyn uit 1985. Ik herinner me nog perfect het knalgele boekje waarin ze dit alles beschreef. In dit boek beschreef ze ook het hypothesentoetsend model volgens De Bruyn, Pameijer, Ruijssenaars en van Aarle dat in 1995 verscheen onder de vorm van een boek met als titel Diagnostische besluitvorming. Handleiding bij het doorlopen van de diagnostische cyclus. Samen met Tanja van Beukering ontwikkelde Noëlle Pameijer haar visie verder om die in 1997 neer te schrijven in het boek Handelingsgerichte diagnostiek. Een praktijkmodel voor diagnostiek en advisering bij onderwijsleer- en opvoedingsproblemen. Dit boek werd een eerste keer volledig herwerkt in 2004 en aangepast aan de vernieuwde inzichten. In 2007 verscheen dan het boek Handelingsgericht werken op school. Samen met leerkracht, ouders en kind aan de slag waarin ze samen met anderen beschreef hoe zorgteams handelingsgericht kunnen samenwerken met de onderwijsbegeleidingsdiensten, dit steeds vanuit het perspectief van de interne zorg op school. Dit kreeg in 2010 een vervolg onder de vorm van het boek Handelingsgericht werken in de klas. De leerkracht doet ertoe! dat als doel had de kwaliteit van het onderwijs en de begeleiding voor alle leerlingen te verbeteren.

Waar handelingsgerichte diagnostiek en handelingsgericht werken elkaar moesten aanvullen, bleken ze elkaar in de praktijk niet onmiddellijk te vinden. Wat een perfect huwelijk moest worden, bleef vaak beperkt tot een Latrelatie. Er moest met andere woorden nog hard gewerkt worden om beide partners goed op elkaar af te stemmen. Dit is gebeurd in de derde volledig herwerkte versie die ik hier bespreek.

In dit boek wordt de kruisbestuiving tussen handelingsgerichte diagnostiek en handelingsgericht werken definitief op de kaart gezet. De derde herwerkte versie is in die mate uitgebreid en versterkt dat het eigenlijk een volledig nieuw boek geworden is. Je zou kunnen spreken van het perfecte slotakkoord, maar de gedrevenheid van Noëlle Pameijer en Tanja van Beukering kennende zou dit zeer voorbarig zijn: zij zijn volgens mij nog lang niet uitgepraat.

In het eerste deel van het boek komt het theoretisch fundament van handelingsgerichte diagnostiek uitgebreid aan bod. Al snel wordt het de lezer duidelijk dat de auteurs sterk inzetten op de vernieuwde onderwijsinzichten van de afgelopen jaren zoals deze zich profileren in het evidence-based werken en het model van response to intervention maar ook in de tegenbeweging tegen het overmatig etiketteren van leerlingen, in het oplossingsgericht werken en versterken van de leerling en zijn context, in het duidelijk inzetten op leerlingparticipatie bij de diagnostiek en in de verschillende rollen van die diagnosticus.

In het tweede deel van het boek komt de klassieke diagnostische cyclus aan bod, maar nu fase per fase uitgewerkt en versterkt volgens de nieuwe inzichten. Ogenschijnlijk hetzelfde als de edities uit 1997 en 2004, is dit deel toch verplichte literatuur omwille van de talrijke vernieuwingen die manifest in dit boek aanwezig zijn.

Het derde deel bespreekt hoe men handelingsgerichte diagnostiek in deze vernieuwde vorm kan organiseren. Aan bod komen thema’s zoals het handelingsgericht arrangeren op school, de benodigde gespreksvaardigheden, de organisatie en verslaggeving en de implementatie.

Ik mag zeker niet nalaten te vermelden dat dit boek ook toegang geeft tot tal van elektronische documenten zoals die in de verschillende hoofdstukken en bijlagen van dit boek vermeld worden. Daarenboven krijgt men via een unieke code ook toegang tot een heus elektronisch lexicon dat het snel de juiste, beknopte en duidelijke definities geeft van alle mogelijke termen binnen het handelingsgericht werken.

Voor onderwijsbegeleiders is dit boek volgens mij nu al het Boek van het (school)jaar!

afdrukken

14:39 Gepost door Lieven Coppens in Acco | Permalink | Tags: diagnostiek, handelingsgericht werken, handelingsgerichte diagnostiek, hgd, hgw, methodiek | |

2015.10.17

Handelingsgericht werken in passend onderwijs

Auteur: Erik van Meersbergen & Peter de Vries
Titel: Handelingsgericht werken in passend onderwijs
Achtergronden, aanpak en hulpmiddelen
Uitgeverij: Perspectief Uitgevers
Plaats: Utrecht
Jaar: 2013
Pagina's: 200 + cd-rom
ISBN-13: 978-94-9126907-3
Prijs: € 29,90

handelingsgericht werken in passend onderwijs - achtergronden, aanpak en hulpmiddelenOm meteen met de deur in huis te vallen: tijdens en na het lezen van dit boek van Erik van Meersbergen en Peter de Vries had ik meteen Noëlle Pameijers Yes-gevoel. Hier kunnen we, mutatis mutandis, heel wat mee in de Vlaamse scholen die vanaf dit schooljaar het M-decreet moeten implementeren. Omdat in het Vlaamse onderwijs het handelingsgericht werken al goed zijn ingang gevonden heeft, kan dit boek zeker helpen bij het scherpstellen en meer uniform maken van de door individuele leerkrachten en schoolteams geleverde inspanningen. Het is de expliciete meerwaarde van het boek om de leerkracht niet alleen vanuit zijn rol als didacticus, maar ook vanuit zijn rol als pedagoog te benaderen. Omdat de leerkracht door de komst van het M-decreet nog meer dan vroeger op deze rol zal aangesproken worden.

In het eerste hoofdstuk staan de auteurs stil bij het handelingsgericht werken in de praktijk. Naast het herhalen van de definitie en de uitgangspunten van het handelingsgericht werken leggen ze onder andere ook het verband met het passend onderwijs. Ook de grondhouding en de competenties die dit vereist van de leerkracht komen aan bod. Heel boeiend is zeker het stukje over de ecologische pedagogiek en de gevolgen ervan voor de onderwijspraktijk. Het tweede hoofdstuk is dan een uitgediepte herhaling van de cyclus en de uitvoering van het handelingsgericht werken op zich.

Het derde hoofdstuk vind ik persoonlijk het sterkste. Omdat het niet enkel gaat over de taak van de leerkracht als pedagoog, maar ook over zijn taal. Als we ouders én leerlingen meer bij het onderwijs- opvoedings- en leerproces willen betrekken, dan zullen we, net zoals John Hattie dat altijd en overal herhaalt, een voor iedereen toegankelijke en hanteerbare taal moeten spreken. De in dit hoofdstuk naar voren gebrachte modellen en concrete voorbeelden tonen aan dat dit een eenduidige oplossingsgerichte en probleemomschrijvende taal moet zijn die voor de leerkracht tegelijk ook een aanzet moet zijn tot een positief-kritische zelfreflectie: bezit hij over de nodige kennis, attitudes en vaardigheden om als eerst aanwezige pedagoog de onderwijsbehoeften van de individuele leerlingen zichtbaar te maken en er verder mee om te gaan?

Het vierde hoofdstuk staat integraal stil bij het handelingsgericht werken binnen het domein van leren en gedrag. Centraal hierbij staat de vraag hoe de individuele leerkracht maar ook de school kijken naar en aandacht hebben voor het gedrag en de gedragsproblemen bij leerlingen.

Hoe je de veranderingen waartoe het handelingsgericht werken je verplicht binnen het schoolbeleid introduceert en verankert, is het thema van het vijfde hoofdstuk. De auteurs kiezen als leidraad voor verandering de veranderstijlen zoals die door de kleurentheorie van De Caluwé en Vermaak [DE CALUWE, L., VERMAAK, H., Leren veranderen. Een handboek voor de veranderkundige, Kluwer, Alphen aan den Rijn, 2006, 496 blz]. beschreven worden.

In het zesde hoofdstuk wordt er dieper ingegaan op het handelingsgerecht werken en de eisen vanuit de omgeving. Het kind en de ouders nemen hier een belangrijke plaats in. Tegelijk wordt er ook een verband gelegd tussen het werk van John Hattie en het handelingsgericht werken. Tot slot beschrijft hoofdstuk zeven de op de cd-rom meegeleverde concrete instrumenten zeer uitgebreid.

Een denk- en doe boek voor gemotiveerde scholen!

afdrukken

16:38 Gepost door Lieven Coppens in Perspectief Uitgevers | Permalink | Tags: handelingsgericht werken, handelingsgerichte diagnostiek, inclusief onderwijs, m-decreet, passend onderwijs, hgd, hgw | |

2010.04.10

Diagnostiek in de leerlingenbegeleiding

Auteur: Karine Verschueren & Helma Koomen (red.)
Titel: Diagnostiek in de leerlingenbegeleiding. Handboek.
Uitgeverij: Garant
Plaats: Antwerpen/Apeldoorn
Jaar: 2008 (tweede druk
Pagina's: 320
ISBN-13: 978-90-441-2215-2
Prijs: € 29,-

diagnostiek in de leerlingenbegeleiding - handboekWie in de leerlingenbegeleiding volgens de principes van de handelingsgerichte diagnostiek werkt, weet dat het essentieel is om de specifieke onderwijs- en opvoedingsbehoeften van de leerling in kaart te brengen. Een goed begrip voor de context van de leerling is even belangrijk. Alleen zo kun je de vraag beantwoorden:

Wat heeft deze leerling, in deze situatie op dit moment nodig?

Het antwoord op deze vraag kun je dan formuleren op de manier zoals Noëlle Pameijer het graag heeft:

Deze leerling heeft... 

  • instructie nodig die...
  • opdrachten nodig die...
  • leeractiviteiten nodig die...
  • feedback nodig die...
  • klasgenoten die...
  • een leerkracht nodig die...
  • ouders nodig die...

Binnen de handelingsgerichte diagnostiek is het belangrijk om antwoorden te geven die de wetenschap ondersteunt. Dit maakt het de handelingsgerichte onderzoeker moeilijk. Het veronderstelt dat hij op de hoogte is van de meest recente wetenschappelijke inzichten. Het Handboek Diagnostiek in de leerlingenbegeleiding voorziet in deze nood. In vier delen brengt het de diagnosticus weer bij de zaak.

In het eerste deel bespreekt niemand minder dan Noëlle Pameijer de rol van de contextfactoren, de veranderbaarheid en de positieve elementen bij het diagnostisch proces in het onderwijs. Wie haar werk kent, zal hier waarschijnlijk weinig nieuws lezen. Toch ligt hier het fundament van het boek. Daardoor kun je dit deel niet overslaan.

Het tweede deel staat in het teken van de diagnostiek van het functioneren van leerlingen. Het is opgesplitst in de volgende hoofdstukken, die elk een functiedomein behandelen:

  • rekenen;
  • technisch lezen en spellen;
  • begrijpend lezen;
  • taalontwikkeling en taalproblemen;
  • intelligentie en leervermogen;
  • aandachtsprocessen;
  • motivatie in de klas;
  • zelfconcept;
  • emotionele en gedragsproblemen;
  • studie- en beroepskeuzeprocessen.

Voor de inhoud van elk hoofdstuk staan wetenschappers garant die een domeinexpert zijn. De inhoud is actueel, volledig en wetenschappelijk verantwoord. De hoofdstukken zijn allemaal geschreven met dezelfde structuur in het achterhoofd:

  • theoretische en empirisch achtergrond;
  • beschrijving van de mogelijke problemen;
  • implicaties voor de diagnostiek;
  • selectie van diagnostische middelen;
  • de aansluiting tussen diagnostiek en behandeling;
  • conclusies.

Daarbij kregen de auteurs gelukkig voldoende vrijheid om hun boodschap te brengen op de manier die hen het beste leek. Er trad dan ook geen inhoudelijke verarming op als gevolg van een te strak keurslijf.

In het derde deel bespreken verschillende experts de diagnostiek van de opvoedings- en onderwijscontext. Deze valt uiteen in drie domeinen:

  • opvoedingsfactoren en gezinsfunctioneren;
  • relaties tussen kinderen op school;
  • interacties tussen leerkrachten en leerlingen.

In elk hoofdstuk herkennen we dezelfde ruime structuur als in het tweede deel. Met dezelfde inhoudelijke rijkdom tot gevolg.

Het laatste deel staat in het teken van de diagnostiek van allochtone, mentale zwakkere en hoogbegaafde leerlingen. Bij elke doelgroep nemen experts het woord binnen de intussen gekende ruime structuur.

Zonder in superlatieven te vervallen, kun je wel stellen dat dit boek het standaardwerk is voor wie aan handelingsgericht onderzoek wil doen. Als gebruiker krijg je zowel de noodzakelijke theoretische achtergrond als een kritische kijk op mogelijke onderzoeksinstrumenten mee. Het uitgebreide register maakt dit boek daarenboven tot een sterk naslagwerk.

afdrukken

2009.02.08

Werkboek Effectieve handelingsplanning

Auteur: Marcel Huijgens & Marcel van de Wiel
Titel: Werkboek Effectieve handelingsplanning
Uitgeverij: HB Uitgevers
Plaats: Baarn
Jaar: 2008
Pagina's: 102
ISBN-13: 978-90-5574-581-4
Prijs: € 19,50

werkboek effectieve handelingsplanning - in 15 stappen naar een handelingsgericht planNu het handelingsgericht werken nadrukkelijk in het Vlaamse onderwijs een vooraanstaande plaats begint in te nemen en het een vast onderdeel zal vormen van de toekomst van alle leerkrachten uit het basisonderwijs, is er niet alleen nood aan theoretische vorming maar ook aan praktische instrumenten. Het boek Werkboek Effectieve handelingsplanning (dat niet voor niets verscheen in de reeks Speciaal Onderwijs en Zorgverbreding) is bij uitstek zo een instrument

Na een korte inleiding waarin ze het boek in de (Nederlandse) onderwijscontext een plaats geven en de opzet ervan verduidelijken, bespreken de auteurs in het tweede hoofdstuk de kenmerken van een school die de begeleidingsmogelijkheden voor leerlingen met een zorgvraag mee bepalen. Het is de bedoeling dat de school haar zorgstructuur in kaart brengt.

Het derde hoofdstuk staat in het teken van de eerste fase, het signaleren van problemen. Wanneer het de leerkracht opvalt dat een leerling zich anders gedraagt of anders presteert dan normaal, dan moet hij heel concreet beschrijven wat er hem op dat moment aan de leerling opvalt. Hierbij is het belangrijk dat de leerkracht goed weet hoe het kind zich normaal gedraagt. Belangrijk daarbij is ook dat de leerkracht de didactische en pedagogische risicomomenten goed weet in te schatten waardoor hij zich beter bewust wordt van "abnormaal" gedrag bij zijn leerlingen. Gerichte observatie is een belangrijk hulpmiddel voor hem om het probleem nog scherper te zien. Op basis van deze inzichten kan hij dan in de tweede stap de hulpvraag formuleren zoals die uit het gedrag van de leerling blijkt. Deze hulpvraag wordt dan meteen de onderzoeksvraag voor de volgende fase.

De tweede fase bestaat uit het verzamelen van de bestaande gegevens. Deze worden in de derde stap verzameld en geordend waardoor het meteen ook duidelijk wordt welke gegevens er nog ontbreken. Voor het ordenen van deze gegevens stellen de auteurs voor om het meervoudig risicomodel van Van der Ploeg te gebruiken. Hierbij moet er niet alleen aandacht zijn voor de negatieve kenmerken, maar nadrukkelijk ook voor de positieve, beschermende factoren. In de volgende stap lijst men de informatie op welke men nog nodig heeft.

In de derde fase worden de gegevens die nog ontbreken systematisch verzameld. In de vijfde stap bepaalt men eerst op welke manier, met welke methode men de bijkomende gegevens wil verzamelen. De auteurs beschrijven heel concreet, maar zeker niet exhaustief, een achttal methoden, gaande van observatie over zelfonderzoek tot het maken en bespreken van filmopnamen. In de zesde stap worden alle gegevens verzameld en bekijkt men of men nu over voldoende gegevens beschikt.

Zo belanden we in de volgende fase, die helemaal in teken staat van de zevende stap van het model: de beeldvorming. Deze beeldvorming is niet alleen een soort onderzoeksverslag, maar tegelijk ook de basis voor alle toekomstige handelen.

Met de achtste stap, het herschrijven van de hulpvraag naar concrete doelen, zijn we aangekomen bij de volgende fase van het model, het plannen van de concrete acties. De auteurs stellen hierbij het concept van de SMART-doelen voorop (Specifiek, Meetbaar, Acceptabel & Aanwijsbaar, Reëel, Tijdsgebonden). Door het probleem in de negende stap door verschillende brillen (de visie van de school op zorg, beschermende factoren bij het kind, ...) te bekijken, komt men uiteindelijk tot de keuze van een bepaalde aanpak. Eens men zover is zal men in de tiende stap de acties zo concreet mogelijk maken (wie, wat, wanneer, hoe, ...) om deze in de elfde stap in het handelingsplan in te schrijven.

In de voorlaatste fase worden de acties uitgevoerd. Ze krijgen eerst een plaats in de concrete planning van de klas (stap twaalf) en worden daarna uitgevoerd (stap dertien). Bij de uitvoering is het belangrijk dat de leerkracht niet alleen aandacht heeft voor het resultaat maar ook voor het proces. Door actief te registreren in deze stap blijft men heel alert.

De laatste fase van het model staat in het teken van het evalueren van de doelen (stap veertien) en het registreren van het geheel voor het dossier (stap vijftien).

De aandachtige lezer die vertrouwd is met het gedachtengoed van de handelingsgerichte diagnostiek en het handelingsgerichte werken zal dit in dit boek ongetwijfeld onmiddellijk herkennen. Mensen die op zoek zijn naar een concreet houvast om dit te vertalen naar de praktijk, zullen aan het in het boek voorgestelde model een zeer grote steun hebben. De concrete voorbeelden, maar ook de opdrachten uit dit werkboek maken dit alles tot een zeer levendig verhaal. In die zin lijkt het me dan ook een verplicht werk voor elke hedendaagse onderwijsbibliotheek die beweert "volledig" te zijn.

afdrukken 

16:30 Gepost door Lieven Coppens in HB Uitgevers | Permalink | Tags: hgd, hgw, methodiek, handelingsplan, handelingsgericht werken, handelingsgerichte diagnostiek | |

2008.01.26

Handelingsgericht werken op school

Auteur: Noëlle Pameijer, Tanja van Beukering, Yolande Schulpen & Hugo Van de Veire
Titel: Handelingsgericht werken op school. Samen met leerkracht, ouders en kind aan de slag.
Uitgeverij: Acco
Plaats: Leuven/Voorburg
Jaar: 2007
Pagina's: 264
ISBN-13: 978-90-334-6611-3
Prijs: € 28,50

handelingsgericht werken op schoolIn de nabije Vlaamse toekomst zal het handelingsgericht werken op school alleen maar aan belang winnen. Niet alleen omdat de Vlaamse centra voor leerlingenbegeleiding de afgelopen jaren sterk geïnvesteerd hebben in de handelingsgerichte diagnostiek, maar ook omdat deze methodiek de afgelopen jaren meer en meer erkenning heeft gekregen door het Vlaamse onderwijsbeleid. In dit boek tonen de auteurs aan hoe men op school systematisch kan werken als men de principes van de handelingsgerichte diagnostiek als basis neemt. Men past deze methodiek toe wanneer een leerkracht, ouder of kind aan een zorgmedewerker of het zorgteam een hulpvraag stelt over een leerling of als een zorgcoördinator of een zorgteam een vraag stelt aan het centrum voor leerlingenbegeleiding.

In het eerste hoofdstuk worden de zes uitgangspunten van het handelingsgerichte werken toegelicht. Centraal staan de onderwijsbehoeften van leerlingen en de ondersteuningsbehoeften van de ouders en leerkrachten. Concreet betekent dit dat men de leerling niet het buitengewoon onderwijs inpraat maar zoekt naar wat een leerling nodig heeft om een bepaald doel te behalen dat realistisch en hoog genoeg is. Hierbij blijft men niet langer dan nodig hangen bij de probleembeschrijving. Men doet dit op een systematische manier die voor iedereen duidelijk is. Men legt de schuld niet bij het kind maar onderzoekt hoe de leerling en de leerkracht elkaar beïnvloeden in een specifieke onderwijssituatie en hoe deze onderwijssituatie kan en moet veranderd worden. Daarbij heeft men ook steeds oog voor het positieve dat er nog is en kan gebruikt worden om de gewenste verandering tot stand te brengen. Een noodzakelijke voorwaarde voor dit alles is een goede communicatie met de ouders en het kind. In het tweede hoofdstuk wordt het dan duidelijk dat deze manier van handelingsgericht werken een expliciete plaats heeft binnen een zorgcontinuüm. Zowel preventief als curatief. De link met de Vlaamse leerzorgmatrix wordt hier duidelijk geëxpliciteerd.

Het derde hoofdstuk is helemaal gewijd aan het handelingsgericht werken op school. De auteurs presenteren een ideaal model, goed wetende dat dit in de praktijk van alledag lang niet altijd haalbaar is. Hierbij staan de vijf fasen (intakefase, strategiefase, onderzoeksfase, indicatiefase, adviesfase) centraal. Talrijke aanknopingspunten helpen de zorgbeleider de essentie van elke fase beter te begrijpen. De veelzijdige rol van deze zorgbegeleider bij de verschillende fasen van de handelingsgerichte diagnostiek is dan meteen ook het onderwerp van het vierde hoofdstuk.

Aangezien het binnen het handelingsgericht werken altijd gaat over een specifiek probleem van een specifieke leerling in een specifieke groep met een specifieke leerkracht staat het vijfde hoofdstuk uitgebreid stil bij het bespreken en observeren van het handelen van een leerkracht. Deze observatie in een onderwijsleersituatie is een belangrijke activiteit van de zorgbegeleider. Tips, methodieken en hulpmiddelen die hem daarbij kunnen helpen worden hier toegelicht.

Heeft men duidelijk zicht op de problemen van een specifieke leerling, dan wordt er een individueel handelingsplan opgesteld.  Het zesde hoofdstuk bespreekt de 7 kernpunten van zo'n individueel handelingsplan maar ook de rol van de leerkracht, het kind en ouders daarin. Ook de voorwaarden om een individueel handelingsplan succesvol te maken worden aangegeven.

Het zevende en voorlaatste hoofdstuk staat helemaal in het teken van een goede communicatie met ouders en kind. Hierbij is er niet alleen aandacht voor hoe zo'n gesprek er idealiter uitziet, maar eveneens voor de valkuilen. Aangezien niet alle ouders hetzelfde zijn, worden er aanbevelingen gegeven voor het praten met verschillende types ouders. Hoe handelingsgericht werken op een school kan ingevoerd worden is het onderwerp van het laatste hoofdstuk.  

Doorheen het boek wordt er geregeld verwezen naar een aantal handige instrumenten die kunnen gebruikt worden bij (de implementatie van) het handelingsgericht werken op school. Deze kunnen gratis van de website van uitgeverij Acco afgehaald worden.

afdrukken

16:35 Gepost door Lieven Coppens in Acco | Permalink | Tags: handelingsgerichte diagnostiek, methodiek, hgd, hgw, handelingsgericht werken | |