BOEKetje onderwijs

Mhr is een Nederlands adviesbureau voor onderwijs dat 25 jaar geleden startte met een proefproject rond begaafde leerlingen in het basisonderwijs. In tegenstelling tot veel andere projecten die even plots verdwijnen als ze opkomen, hebben de mensen achter dit project er voor gezorgd dat hun ervaringen en inzichten geborgd werden. Zo ontstond Surplus, het begaafdencentrum van Mhr. Binnen dit centrum deed en doet men zowel aan visie- als aan productontwikkeling. Klein maar fijn, Somplex, Somplextra en Sompact zijn verrijkingsprogramma’s die genoegzaam bekend zijn. Minder bekend maar zeker even interessant is de visiemap Begaafdheid in beweging.

Met Dol-fijn excellent hebben Harry Kort en Greetje van Dijk een jubileumboek geschreven dat het gedurende 25 jaar opgebouwde surplustraject alle eer aan doet. Het boekje is als de feestelijke sluitsteen die het gewelf van de middeleeuwse kathedralen voltooide: een herinnering aan wat er aan vooraf ging en een ijkpunt voor wat er na komt. Want dat Mhr-Surplus nog lang niet uitgezongen is, staat vast.

Het boekje bestaat uit drie delen. In het eerste deel schetsen de auteurs hoe de visie op hoogbegaafde leerlingen in de klas door de jaren heen evolueerde en hoe de weg voor het Surplus-model gaandeweg gebaand werd. Vertrekkende vanuit de stigmatiserende visie van de jaren 70, schetsen ze hoe men geleidelijk aan in de jaren 90 tot het inzicht kwam dat hoogintelligent dan toch niet hetzelfde was als hoogbegaafd. Dit inzicht was dan ook duidelijk terug te vinden in het Mhr-project Begaafden in de basisschool dat toeliet om vijf belangrijke kernideeën te onderscheiden die zouden dienst doen als pijlers voor het Surplus-model. Intussen bleef de tijd niet stil staan en werden er nieuwe inzichten toegevoegd aan de kennis over hoogbegaafdheid. Deze evolutie van de jaren 90 tot nu komt eveneens aan bod. De auteurs hebben onder andere aandacht voor het constructivisme, de meervoudige intelligentie van Gardner en het multifactorenmodel van Heller. Op basis hiervan komen ze tot een zevental overwegingen die een nieuwe opzet voor hun werkmodel rechtvaardigen.

In het tweede deel van het boek lees je hoe het oorspronkelijke werkmodel aangepast werd aan de nieuwe inzichten. Hierbij is er zorg voor gedragen dat de oorspronkelijke structuur behouden werd. Voor de auteurs was het hierbij duidelijk belangrijk dat het werkmodel praktisch en werkbaar bleef voor de leerkracht. Dit verklaart meteen waarom de nieuwe theoretische inzichten kernachtig in het eerste deel aan bod kwamen. De auteurs maakten de vertaalslag naar de praktijk die in deze theorieën vaak afwezig was.

Het derde deel beschrijft in de laatste hoofdstukken de vernieuwde aanpak die door de auteurs Dol-fijn excellent genoemd wordt. Als je daarin geïnteresseerd bent, moet je het boekje zelf lezen. Maar voor je zo ver bent, moet je zeker de voorafgaande hoofdstukken 8 en 9 lezen, waarin er onder andere aandacht is voor de aansluiting van het Dol-fijnmodel bij het handelingsgericht werken en waar de kansen en bedreigingen van verschillende werkmodellen voor hoogbegaafdheid, ook deze van het eigen huis, tegen over elkaar geplaatst worden.

Zeker te lezen door iedereen die zich verdiept in het thema hoogbegaafdheid.

Sommige mensen vinden hoogbegaafdheid een luxeprobleem. Volgens hen maken ouders van hoogbegaafde kinderen veel drukte om ‘niets’. Dergelijke negatieve reacties weerhouden de ouders van deze kinderen ervan om met hun zorgen naar buiten te komen. Want die zorgen zijn er in veel gevallen wel degelijk. Voor veel hoogbegaafde kinderen loopt lang niet alles van een leien dakje. Sommigen blijven in de klas op hun (leer)honger zitten en vervelen zich. Anderen zijn dan weer te perfectionistisch en faalangstig: ze beginnen er niet meer aan. Ze weten dat ze de hoge eisen die ze aan zichzelf stellen, niet kunnen halen. Veel hoogbegaafde kinderen gaan heel diep in op sommige thema’s en levensvragen die bij hun leeftijdsgenootjes nog lang niet aan de orde zijn. Zij voelen dan ook scherp aan dat ze ‘anders’ zijn. Niet zelden komen al deze gevoelens samen voor. Dit alles zorgt vaak voor een enorme frustratie.

Met oudere kinderen kun je hier gewoon over praten. Bij jonge kinderen is dat veel moeilijker. Het boek Zeno en co van Inne Van den Bossche snelt je hier ter hulp. In haar verhaal laat ze Zeno, die voor de gelegenheid hoogbegaafd is, worstelen met zijn ‘monstertjes’:

• Het ik wil leren-monster staat voor verveling en leerhonger;
• Het ik durf niet-monster staat voor perfectionisme en faalangst;
• Het ik ben anders-monster staat voor hypergevoeligheid en diepzinnigheid;
• Het ik ben het beu-monster staat voor frustratie.

Inne laat deze monstertjes in haar boek groeien en krimpen. En juist in dat ‘krimpen’ reikt ze een oplossing aan voor de moeilijkheden die Zeno ondervindt.

In haar unieke scheur- en collagestijl heeft Inne de monstertjes een eigen karakter en een alleszeggende vorm weten te geven. Gedreven en gezond-perfectionistisch als ze is, heeft ze zowel haar monstertjes als de begeleidende teksten voorgelegd aan Tessa Kieboom van het Centrum voor Begaafdheidsonderzoek. Deze zag dat het goed was en schreef het voorwoord op Zeno en co.

Het resultaat mag er zijn: een boek waar kinderen, ouders, en leerkrachten zeker zullen van genieten.

Een boekje geschreven voor ervaringsdeskundigen door meer-dan-ervaringsdeskundigen. Zo kun je volgens mij dit veelomvattende werk van Pyt Nauta en Marinus Giesing het beste beschrijven. De auteurs werken beiden in het voortgezet onderwijs. Marinus Giesing als zorgcoördinator en Pyt Nauta als orthopedagoog/zorgcoördinator. Daarnaast zijn ze beiden coördinator van een samenwerkingsverband. In Nederland vormen scholen die op het gebied van leerlingenzorg en leerlingenbegeleiding intensief willen samenwerken dergelijke verbanden. Op die manier willen ze bereiken dat meer kinderen met een hulpvraag in het reguliere onderwijs kunnen functioneren en een diploma behalen. Wat trouwens ook de bedoeling was van het nu in Vlaanderen min of meer ter ziele gegane leerzorgkader.

Om hun collega’s van het samenwerkingsverband handelingsbekwamer te maken in hun omgaan met kinderen met een zorgvraag, kamden ze de leerlingendossiers uit op zoek naar problemen die bij de leerlingen voor specifieke zorgvragen zorgden. Ze selecteerden er de 26 belangrijkste uit en kwamen zo tot het volgende lijstje:

Omdat ze hun collega’s niet wilden overbelasten met tonnen literatuur, kozen ze voor het A4-concept: de informatie moest op een A-viertje passen. Ze hanteerden voor elk probleem dezelfde structuur:

• Een concrete ervaring in verband met het probleem (‘gevalsbeschrijving’ is een te zwaar woord);
• Een korte beschrijving van het probleem;
• Een lijstje van kenmerken;
• Een verwijzing naar recente en essentiële literatuur voor wie zich in de problematiek wil verdiepen.

Het boekje ademt een grote deskundigheid en professionaliteit uit: Pyt en Marinus kennen hun literatuur en weten deze op een schitterende manier te vertalen naar de werkvloer. Hierbij nemen ze de leerkrachten ernstig. Ze stellen zich op geen enkel moment betuttelend op. Helder en praktisch geschreven, draagt elk blad uit dit boekje bij tot de professionaliteit en handelingsbekwaamheid van de lezer. Tegelijk is het boekje een levende getuige van het grote zorghart van beide auteurs. Na 80 000 verkochte exemplaren in Nederland, mag dit boekje wat mij betreft de Vlaamse zorgmarkt overspoelen. De prijs is bewust laag gehouden en er is bovendien een gevoelige korting vanaf 10 exemplaren. Het zou mooi zijn moest iedere leerkracht en docent uit het (buitengewoon)secundair en hoger onderwijs (en waarom ook de leerkrachten uit het (buitengewoon) basisonderwijs niet) over dit boekje kunnen beschikken. Voor de prijs van enkele klassieke boeken over deze thema’s geef je een volledig leraren- of docentenkorps een naslagwerkje dat er staat!

Om het in Michelin-termen te zeggen: 5 sterren.