BOEKetje onderwijs

De afgelopen maanden is de inclusiegedachte in Vlaanderen sterk op de voorgrond getreden. Het afblazen van het leerzorgkader en de beleidsnota betreffende de dringende maatregelen voor kinderen met specifieke onderwijsnoden – en zeker ook de bedenkingen die daarbij werden geformuleerd – zijn daar niet vreemd aan. Alsof ze dit wisten hebben de auteurs een profetisch boek geschreven. Hiervoor gingen ze op zoek naar voorbeelden van gelukte inclusie in de onderwijspraktijk. Om die grondig te analyseren en daaruit passende besluiten te trekken. Het werd een interessant boek dat de voor- en tegenstanders –want die zijn er ook – van inclusief onderwijs zeker niet onberoerd zal laten. De moeite waard om met een open geest te lezen.

In het eerste deel komen zeventien leerkrachten uit het kleuter-, lager en secundair onderwijs aan het woord die inclusie hebben zien en/of doen werken. Ze werden op een systematische manier geïnterviewd waardoor de auteurs op zoek konden gaan naar gelijkenissen en verschillen in de verhalen. Dit stelde hen in staat om enkele concrete besluiten te formuleren.

In het tweede deel van het boek spinnen de auteurs de rode draad die doorheen de zeventien verhalen loopt. De antwoorden die ze hierbij vinden nestelen zich rond de volgende thema’s:

• Hoe verloopt de keuze voor een kind met een beperking?
• Wat doet men met de onzekerheid die deze keuze met zich meebrengt?
• Wat is het belang en het gevolg van inclusie?
• Hoe zit het met de sociale relaties binnen de klas?
• Hoe zit het met de communicatie en de werking van het team?

In het derde en laatste deel sommen de auteurs de leerpunten op die uit de verschillende interviews naar voren kwamen. Bij elk punt staan ze even stil. De conclusies zijn vaak even verrassend als vanzelfsprekend. Hoe dit samengaat, lees je beter zelf.

Dit boek is het verslag van een driejarig project dat van 2004 tot 2007 liep in de Euregio Benelux Middengebied met een dubbele doelstelling. We laten de redacteurs zelf aan het woord:

Enerzijds was het er op gericht een vernieuwende set van drie zorgprogramma's op te zetten en uit te voeren waarbij de redzaamheid van gehandicapte kinderen wordt geoptimaliseerd. Anderzijds wilde het nagaan hoe deze programma's beleidsmatig in het inclusieve beleid van zorg en onderwijsvernieuwing kunnen worden uitgezet. (blz. 15)

De uitwerking van dit project wordt uitgebreid beschreven in de inleiding. Het uitgangspunt is dat de taal, communicatie en geletterdheid drie belangrijke sleutels zijn tot onze talige en sterk geletterde maatschappij. Door deze drie toegankelijk te maken voor kinderen en jongeren met een verstandelijke en meervoudige beperking bevordert men de inclusie.

De redacteurs hebben de bijdragen van verschillende deskundigen verzameld en geordend volgens de verschillende deelprojecten:

• Deel 1: Snoezelen en multisensorische ontwikkeling
• Deel 2: KLINc: Kinderen Leren Initiatieven Nemen in communicatie
• Deel 3: Handicap in kwadraat: persoonlijke assistentie en opvang van kinderen met een handicap uit kwetsbare gezinnen 

Aan de hand van concrete voorbeelden worden de drie deelprojecten uitgebreid toegelicht en besproken. Daarbij richt men zich niet alleen op het kind of de jongere, maar ook op zijn sociale omgeving en de aanpassingen die daarin nodig zijn.

Het deel over snoezelen bevat 5 hoofdstukken. Hierin worden niet alleen concrete voorbeelden beschreven van vormen van snoezelen, maar staat men ook stil bij andere aspecten zoals de bouwtechnische aspecten die multisensorische ruimten met zich mee brengen en de manier waarop snoezelen de levenskwaliteit kan beïn-vloeden. 

Het tweede deel over KLINc beschrijft in het eerste hoofdstuk de achtergrond en de werking van een KLINc-atelier waar er ruimte wordt gemaakt voor enerzijds het beleven en anderzijds het verwerven van communicatie, taal en beginnende geletterdheid. Het tweede hoofdstuk beschrijft hoe men in een dergelijke setting de beginsituatie van de kinderen vaststelt en hoe men na verloop van tijd het effect van het atelier meet. Het derde hoofdstuk richt zich specifiek op de beginnende geletterdheid van kinderen met een hersenverlamming. Het vierde hoofdstuk sluit daar nauw op aan en gaat dieper in op het verwerven van de leesvoorwaarden en het leren lezen bij diezelfde kinderen.

Het derde deel staat uitgebreid stil bij de buitenschoolse kinderopvang van kinderen met een handicap uit kwetsbare gezinnen. Hoofdstukken 1 en 2 zijn hierbij gewijd aan de stimulering van de ontwikkeling. Het derde hoofdstuk gaat dieper in op kansarmoede en de vormen van opvoedingsondersteuning die men concreet toepast. Het vierde hoofdstuk beschrijft hoe men aan de hand van de ervaringsgerichte visie van het Vlaamse ExpertiseCentrum voor Ervaringsgericht Onderwijs de kwaliteit van de buitenschoolse kinderopvang observeert en evalueert. Het vijfde hoofdstuk van dit deel beschrijft hoe de buitenschoolse kinderopvang voor kinderen met een handicap kan georganiseerd worden.

Het boek sluit af met een aantal interviews dat van ouders en begeleiders die bij de deelprojecten betrokken waren werd afgenomen.

Voor wie bezig is met inclusie in en buiten het onderwijs is dit boek verplichte literatuur. De kern van deze inclusiebenadering ligt immers op het toegankelijk maken van taal en communicatie in zijn verschillende vormen, iets wat essentieel is om zich in de hedendaagse maatschappij te handhaven. De inzichten en ervaringen van dit project moeten dan ook ingang vinden bij alle betrokkenen.

Het boek Leerzorg in het onderwijs werd geschreven door verschillende mensen die allemaal van dicht bij betrokken zijn bij het nieuwe leerzorgkader zoals dat door de Vlaamse minister van onderwijs wordt uitgetekend. In dit boek leggen zij uit hoe dit kader kan gerealiseerd worden. Dit boek is zeker geen overbodige luxe, aangezien het voorstel van de minister de afgelopen tijd heel wat stof heeft doen opwaaien en heel wat belangengroepen een nieuwe, soms heftige dynamiek heeft gegeven.

Het eerste deel is helemaal gewijd aan het ontstaan en de eigenheid van de leerzorggedachte. In het eerste hoofdstuk schetsen de auteurs de evolutie in het beleid. Beginnend bij de beleidsmaatregelen uit de jaren 90, het onderwijsvoorrangsbeleid (1991), het project  Zorgverbreding (1994), het Vlor-advies over Inclusief Onderwijs (1998) en het project Secundaire scholen met bijzondere noden (2000) komen ze uit bij de stempels die minister Vanderpoorten op het onderwijs zette in 2002, namelijk het GOK-decreet en haar nota Maatwerk in samenspraak. Al deze beleidsmomenten worden op een objectieve manier nog eens beknopt maar duidelijk voor de geest gehaald. Het laatste stukje beschrijft hoe het huidige voorstel, vertrekkende vanuit het Vlor-memorandum Krachtlijnen voor een toekomstig onderwijsbeleid geleidelijk aan vorm kreeg. Het tweede hoofdstuk bespreekt de resultaten van 11 relevante en representatieve onderzoeken tussen 1997 en nu. Centraal bij het bespreken van deze onderzoeken staan de volgende vragen:

1. Welke concrete hulpvragen leven bij leerkrachten van het gewoon onderwijs inzake omgaan met en lesgeven aan leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften.
2. Hoe kunnen initiële opleiding en navorming geoptimaliseerd worden om de handelingsbekwaamheid bij leerkrachten te verhogen?
3. In welke mate heeft de wijze waarop de school voor gewoon onderwijs georganiseerd is invloed op het onderwijs aan jongeren met specifieke onderwijsbehoeften.
4. Is differentiatie in het buitengewoon onderwijs een algemeen gegeven?
5. In welke mate heeft de wijze waarop de school voor buitengewoon onderwijs georganiseerd is een effect op haar aanbod en bijgevolg populatie?
6. Worden scholen voor buitengewoon onderwijs nog steeds met dezelfde problematieken geconfronteerd als in de jaren zeventig of is er een evolutie en welke elementen spelen daarin een rol?
7. Wat is de impact van de houding van leerkrachten tegenover leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften.
8. Wat kan de inbreng zijn van leerkrachten van het buitengewoon onderwijs in het veranderen van attitude van leerkrachten in het gewoon onderwijs en het verhogen van hun handelingsbekwaamheid.
9. Welke positie nemen begeleiders vanuit het buitengewoon onderwijs t.a.v. hun collega's in het gewoon onderwijs in?
10. Wat zijn de effecten van de wijze van financiering van de bijkomende ondersteuning vanuit het buitengewoon onderwijs?
11. Wat is het effect van een meer inclusief onderwijs op de leerling met specifieke onderwijsbehoeften en op andere leerlingen van zijn groep?
12. Zorgen leerlingen die voldoen aan de GOK-indicatoren van het gewoon onderwijs voor extra belasting in het buitengewoon onderwijs?
13. Welk effect heeft de hedendaagse visie op handicaps, als zijnde een afstemmingsprobleem tussen de mens en zijn omgeving op de diagnostiek en de oriëntering van jongeren met specifieke onderwijsbehoeften?
14. Staat de huidige typologie onder druk?
15. Wat kan de rol zijn van de CLB's in het veranderen van de attitude van (klas)leerkrachten in het gewoon onderwijs en het verhogen van hun handelingsbekwaamheid? Welke rol spelen CLB's ten aanzien van de diverse actoren?
16. Op welke manier kunnen de rol en de positie van de ouders gerespecteerd worden?
17. Wat is de rol van de directeur?
18. Is er behoefte aan meer en ander personeel in het gewoon onderwijs?
19. Wat is de rol en de positie van de belendende sectoren, voornamelijk Welzijn?

De antwoorden op deze vragen die in de diverse onderzoeken gevonden worden zijn zeer verhelderend en vormen een zeer stevig fundament voor het leerzorgkader zoals het nu voor ons ligt. In het derde hoofdstuk wordt er dan gekeken hoe leerzorg in de ons omringende landen vorm gekregen heeft. Hierbij blijft men langer stilstaan bij de situatie in Nederland en Spanje.

Het tweede deel geeft een kwantitatief beeld van de zorg in het gewone en buitengewone Vlaamse onderwijs. De harde cijfers worden in het eerste hoofdstuk van dit deel gepresenteerd. In het tweede hoofdstuk wordt er nader ingegaan op de vaststellingen en knelpunten die aan de basis liggen van het huidige voorstel voor een nieuw leerzorgkader. Deze zijn:

1. Het spanningsveld tussen al dan niet afzonderlijke scholen voor buitengewoon onderwijs.
2. De knelpunten in het huidige systeem van 8 types van bijzonder onderwijs.
3. De knelpunten in de verwijspraktijk naar het buitengewoon onderwijs.
4. De knelpunten in het geïntegreerd onderwijs.
5. De kloof in het ondersteuningsaanbod.
6. De onevenwichtige spreiding van het buitengewoon onderwijs.

Het derde deel van  het boek geeft dan een verduidelijking van de nieuwe leerzorgmatrix. Het vierde deel sluit daar zeer nauw op aan en gaat dieper in op een aantal deelprocessen van de leerzorg.

Dit boek brengt alvast heel wat verduidelijking rond het nieuwe leerzorgkader. Het toont aan dat het op een stevige manier verankerd is in het onderwijsonderzoek van de laatste jaren en niet zomaar een vrijblijvende denkoefening is geweest van een aantal beleidsmensen die het nu eens "anders" wilden proberen. Als lezer heb je na het lezen van dit boek alvast niet de indruk dat je een apologetiek gelezen hebt.

De discussie over het leerzorgkader is nog lang niet voorbij. Hierdoor vindt men in dit boek zeker niet op alle vragen een antwoord. Voor wie echter een duidelijk en eerder volledig zicht wil hebben op de huidige stand van zaken is dit boek evenwel onmisbaar.

Uitgeverij Pica brengt dit boekje op het juiste moment op de markt. Inclusief onderwijs is in Nederland en Vlaanderen sterk aan de orde. Dit heeft als te maken met de hervormingen die zich aandienen in het buitengewoon onderwijs (Vlaanderen) en het Speciaal BasisOnderwijs (Nederland). De kernboodschap van dit boekje is dat kinderen die anders zijn beter zullen gedijen in de klas als de andere kinderen weten en begrijpen wat er met hen aan de hand is.

De kinderen denken aan de hand van dit boekje eerst na over het thema anders zijn. Daarbij staan ze stil bij zichzelf: ze moeten nadenken over hoe zij anders zijn en hoe zij willen dat ze behandeld worden. In het volgende deel staan ze stil bij de soorten handicaps. Duidelijke, concrete uitleg helpt hen om handicaps als hersenverlamming, astma, blindheid, doofheid, autisme, syndroom van Down, ADHD en leermoeilijkheden te begrijpen. Eens zo ver worden ze in het derde deel geholpen te begrijpen wat kinderen met deze handicaps anders maakt. Aan de hand van concrete tips, voorbeelden en vragen worden ze geholpen om zich er in in te leven. Het concept zich inleven is immers de ruggengraat van dit boekje: wie in de schoenen van een ander gaat staan, begrijpt beter wat er aan de hand is met die ander. Met dit begrip kan er dan iets gedaan worden. De mogelijke hulp staat dan telkens aangegeven in het rubriekje Hoe kun je helpen? In het laatste deeltje staat er een voorbeeld uitgeschreven om in een groepsactiviteit te werken rond anders zijn.

Bij dit boekje horen een aantal uitgewerkte lessen die je gratis van het Internet kunt plukken op http://www.uitgeverijpica.nl/anders. Een echte aanrader voor iedereen die in de klas, maar ook daarbuiten, wil werken rond het thema anders zijn.