BOEKetje onderwijs

De PION-observatielijst is een evidence-based observatielijst voor peuters met spraak- en taalproblemen en bij uitbreiding ook jonge kinderen met een mentale beperking. Ze laat toe de volledige ontwikkeling van deze kinderen gestructureerd te observeren en in kaart te brengen. Dit vanuit de visie dat het taalvermogen van een kind ook van invloed is op:

• de sociale ontwikkeling;
• de emotionele ontwikkeling;
• de ontwikkeling van de voorschoolse vaardigheden.

Deze lijst kwam tot stand door literatuuronderzoek en het bestuderen van gestandaardiseerde diagnostische instrumenten en bestaande peutervolgsystemen. Daarenboven werd er ook gebruik gemaakt van de praktijkervaring van kleuterleidsters.

In het eerste hoofdstuk beschrijven de auteurs het waarom en het ontstaan van hun instrument. In het tweede hoofdstuk gaan ze dieper in op ontwikkeling van kinderen. Naast de verschillende ontwikkelingsgebieden staan ze hier ook kort stil bij:

• de basiskenmerken die iets zeggen over het welbevinden van een kind en de basis vormen voor een evenwichtige ontwikkeling zoals:
  • vrij zijn van emotionele belemmeringen;
  • nieuwsgierig en ondernemend zijn;
  • zelfvertrouwen hebben;
  • communicatie en contactname;
• de betrokkenheid van een kind die zorgt voor het bevorderen van de ontwikkeling, zoals die zich uit in:
  • concentratie en persistentie;
  • energie en reactietijd;
  • creativiteit;
  • nauwkeurigheid;
  • overgefocust zijn;
• mogelijke risicofactoren zoals:
  • impulsiviteit;
  • passiviteit;
  • geringe selectieve aandacht;
  • geringe wendbaarheid;
  • grote vermoeibaarheid.

Het hoeft geen betoog dat al deze factoren in de observatielijst terug te vinden zijn.

Hierna volgen er drie technische hoofdstukken. De auteurs beschrijven de constructie van de observatielijst en bespreken de psychometrische kenmerken van deze observatielijst, namelijk de validiteit en de betrouwbaarheid. Het zesde en laatste hoofdstuk is de handleiding.

In bijlage vind je een voorbeeld van de observatielijst zoals je die op http://www.uitgeverijacco.be/pion gratis van het Internet kunt halen.

LEMO is, zoals de ondertitel het zegt, een instrument voor feedback over leren en motivatie. Het is een vragenlijst die gebruik maakt van zelfrapportage. Dit houdt in dat de leerling uit de derde graad van het secundair onderwijs of de student uit het hoger onderwijs over zichzelf reflecteert aan de hand van een vragenlijst. Het instrument baseert zich onder andere op het recente wetenschappelijke inzicht dat het meta-leren (nadenken over het eigen leren) versterkend werkt voor het eigenlijke leren.

Via deze vragenlijst kun je verschillende kenmerken van leren en motivatie in kaart brengen. Ze bevraagt vier grote facetten:

• verwerkingsstrategieën:
  • relateren en structureren;
  • kritisch verwerken;
  • analyseren;
  • memoriseren;
  • concreet verwerken;
• regulatiestrategieën:
  • zelfsturing;
  • externe sturing;
  • stuurloosheid;
• kenmerken van studiemotivatie:
  • willen studeren;
  • moeten studeren;
  • demotivatie;
• inschatting van de eigen studiebekwaamheid (zelfeffectiviteit).

Er zijn vier basisversies van deze vragenlijst, telkens in een Vlaamse en een Nederlandse aanpassing:

• LEMO (SO-AV): vragenlijst voor de laatste twee jaar secundair onderwijs, actuele vraagstelling;
• LEMO (SO-RV): vragenlijst voor de overgang van het voorlaatste naar het laatste jaar secundair onderwijs, retrospectieve vraagstelling;
• LEMO (HO-RV): vragenlijst voor de overgang van het secundair naar het hoger onderwijs, retrospectieve vraagstelling;
• LEMO (HO-AV): vragenlijst voor het eerste jaar hoger onderwijs, actuele vraagstelling.

Het boek bevat de handleiding voor de afname, een exemplaar van de vier basisversies en de regels voor de kwantitatieve en kwalitatieve duiding van de resultaten. In het laatste hoofdstuk bespreken de auteurs de psychometrische kwaliteiten van het instrument.

De vragenlijsten kun je, zowel in de Vlaamse als in de Nederlandse variant, gratis van het Internet halen via http://www.knooppunt.net. Als lezer van het boek registreer je jezelf eenmalig en gratis als gebruiker. Je kunt dan, via de code uit het boek, de digitale versies van de vragenlijsten gebruiken.

Een betrouwbare aanwinst voor iedere leerling- en studentenbegeleider die werkt in de derde graad van het secundair onderwijs of in het hoger onderwijs.

Positive Behavior Support (PBS) is een wetenschappelijk onderbouwd programma dat veel scholen in de Verenigde Staten met succes inzetten, net als in Canada, Noorwegen, Zweden, Denemarken, IJsland, Duitsland en Chili. Het programma reikt eenvoudige en doeltreffende methoden aan om alle medewerkers op school op één lijn te krijgen wat betreft het omgaan met gedrag op het niveau van de school, de klas en het individu. PBS wil antisociaal gedrag op school van kinderen in de leeftijd van vier tot en met achttien jaar zo vroeg mogelijk aanpakken en ombuigen naar positief gedrag. Jarenlang onderzoekt toonde de effectiviteit van dit programma aan. In dit programma geeft de school ook lessen over (gewenst) gedrag. Naast de traditionele lessen zoals rekenen, taal en aardrijkskunde of biologie. Zoals je kunt vermoeden staat het toenemen van gewenst gedrag en het afnemen van ongewenst gedrag hier centraal. De school bepaalt zelf in welk tempo ze het proces doorloopt.

Het boek bestaat uit vier delen:

• Deel 1 - Goed gedrag op school
• Deel 2 - Goed gedrag in de klas
• Deel 3 - Goed gedrag van de individuele leerling
• Deel 4 - Goed gedrag thuis

In het eerste deel schetsen de auteurs wat het programma inhoudt. Ze leggen ook uit waarom het een goed middel is om goed gedrag op school te bevorderen. Als lezer kom je meteen ook te weten wat de invoering ervan gaat kosten aan tijd, middelen en inzet van het schoolteam. In de inleiding tot het probleem van het antisociaal gedrag leert de lezer begrijpen waarom het noodzakelijk is om het goed gedrag op school actief te bevorderen. Tegelijk krijgt hij inzicht in de manieren waarop negatief gedrag zich tijdens de schoolcarrière van een leerling ontwikkelt. In de volgende hoofdstukken van dit eerste deel werken de auteurs dan de geïntegreerde benadering om probleemgedrag op school aan te pakken gedetailleerd uit. Aan bod komen onder andere:

• Het opstellen van gedragsregels op schoolniveau;
• Het onderwijzen van goed gedrag op schoolniveau;
• Systemen van waardering en beloning;
• Het houden van actief toezicht in de gemeenschappelijke ruimtes;
• Het gebruiken van verwijdering om de behoeften van de leerlingen als groep en individueel te bepalen.

In het tweede deel leggen de auteurs uit hoe men goed gedrag in de klas kan bevorderen. Een heel belangrijk middel daartoe is de organisatie van de klas. Onder deze organisatie vallen zowel de fysieke en materiële inrichting als de procedures en strategieën die een leerkracht kan gebruiken. Daarnaast benadrukken de auteurs het belang van klassenregels die rekening houden met de volgende drie aspecten:

• Veiligheid
• Respect
• Verantwoordelijkheid

De hoofdstukken over preventief optreden en het gebruik van positieve en bijsturende consequenties om gedragingen te veranderen, bulken van de concrete voorbeelden van maatregelen die daarbij helpen.

In het derde deel staat het goed gedrag van de individuele leerling centraal. De lezer krijgt concrete antwoorden op pertinente vragen zoals:

• Hoe reageer je op escalatie van gedrag en verbale agressie?
• Hoe doe je een gedragsfunctieanalyse?
• Hoe ontwikkel je gedragsondersteunende plannen voor leerlingen met probleemgedrag?
• Hoe pas je het lesprogramma aan om probleemgedrag te voorkomen?
• Hoe leer je risicoleerlingen om zichzelf te sturen?

Het vierde en laatste deel staat helemaal in het teken van de samenwerking tussen school en thuis. De lezer leert er hoe hij met ouders en/of verzorgers over het gedrag van een leerling kan praten.

Deze uitgave is een trainingshandboek voor schoolteams. Dit blijkt uit de denkopdrachten en de vele schema's die in het boek zijn opgenomen. Het reikt daarenboven ook een pak concrete werkingsmiddelen aan. Via http://www.uitgeverijpica.nl/index.php/gedragsproblemen/1... kun je veel van deze materialen gratis binnenhalen. Het is belangrijk dat schoolteams die hiermee aan de slag willen, zich laten begeleiden door mensen die het invoeringsproces bewaken en zowel het schoolteam als de individuele leerkrachten blijvend ondersteunen.

Een inspiratieboek voor elk schoolteam dat positief gedrag op school actief wil bevorderen. Voor Vlaanderen is dit boek zeker een aanrader voor alle scholen die de GOK-doelstelling sociaal-emotionele ontwikkeling (cluster 3) gekozen hebben.

Je hoort het meer en meer. De kinderen van vandaag kunnen zich niet meer concentreren. Is dat zo? Of zijn het gewoon kinderen van een tijd waarin er zoveel op hen afkomt dat ze het steeds moeilijker krijgen om hun aandacht op slechts één ding te richten? Misschien moeten we hen preventief - en misschien ook wel proactief - aanleren om zich te concentreren. Waarom? Omdat kinderen die moeite hebben met zich te concentreren vaker dan andere kinderen leer- en gedragsproblemen ontwikkelen. Trouwens, de cijfers liegen er niet om. Zo zou 50% van de kinderen met een leerstoornis ook aandachtsstoornissen hebben. Lees dit artikel maar eens: AD/HD and Coexisting Disorders (http://www.help4adhd.org/documents/WWK5.pdf). Als we dan weten dat niet elk kind dat zich moeilijk kan concentreren ADHD heeft, dan beseffen we pas hoe groot het risico kan zijn.

Kinderen kunnen leren zich beter te concentreren. Het moet dan wel op een aangename, afwisselende en uitdagende manier gebeuren. Is dat niet zo, dan gaan ze zich gauw vervelen.

Concentreer en Leer is een leerprogramma dat er op gericht is om kinderen zich te leren concentreren. Het bestaat uit drie delen:

• Deel 1: voor kinderen van 6 tot 9 jaar
• Deel 2: voor kinderen van 9 tot 10 jaar
• Deel 3: voor kinderen van 10 tot 14 jaar

Het is de bedoeling dat kinderen een half jaar lang elke dag 5 tot 10 minuten met het programma oefenen.

De opbouw van de delen 1 en 2 is nagenoeg identiek. Beide boeken richten zich naar de leerkracht of volwassen begeleider van deze kinderen. Onder de titel Concentratie en tips geeft de auteur eerst enkele woorden uitleg over wat concentratie eigenlijk is en wat mogelijke oorzaken kunnen zijn van concentratieproblemen. Hij geeft tips voor het gebruik van het oefenprogramma en legt uit hoe dit oefenprogramma in elkaar zit. Onder de titel Concentratieoefeningen geeft hij uitleg bij de oefeningen. Deze zijn zeer gevarieerd. Naast een aantal gemakkelijk in te zetten oefeningen maakt hij verder een onderscheid tussen:

• een auditief georiënteerde concentratietraining,
• een visueel georiënteerde concentratietraining,
• een motorisch georiënteerde concentratietraining,
• concentratieoefeningen gericht op de schoolvakken.

Onder de titel Het overbrengen van geheugentechniek bespreekt de auteur een aan de leeftijd aangepaste geheugentechniek. Tot slot volgt dan de uitleg bij de verschillende kopieerbladen en de kopieerbladen zelf.

In het tweede deel zit er onder de titel Aanwijzingen voor het vergroten van het gevoel van eigenwaarde een extra hoofdstukje met suggesties van oefeningen om de zelfwaardering van de kinderen te verhogen.

Het derde deel van deze reeks is helemaal anders van opbouw en richt zich naar het kind zelf. De auteur ziet deze toepassingsmogelijkheden:

• een werkboek voor een zelfstandige leertraining,
• een systematisch oefenprogramma dat met alle leerlingen wordt doorgemaakt,
• een hulpmiddel voor de leerkracht om het gebruik van al beschikbare werkvormen beter te begrijpen en te kunnen inpassen in een leersystematiek.

Het leerprogramma wordt hier beschreven als een proces bestaande uit 6 stappen. Elke stap wordt uitvoerig toegelicht en afgesloten met een aantal concentratieoefeningen en concrete leertips. De stappen zijn:

• Stap 1: Opletten en kiezen
• Stap 2: Ordenen en indelen
• Stap 3: Leerplaatjes maken
• Stap 4: Verbinden
• Stap 5: Uitvergroten
• Stap 6: Toepassen

Voor het doel en de beschrijving van deze stappen verwijs ik naar het werkboek zelf.

Dit leerprogramma biedt een gevarieerd aanbod van oefeningen om kinderen van 6 tot en met 14 jaar te begeleiden bij het zich leren concentreren. Het bestaat uit een logische leerlijn die ook beroep doet op andere vaardigheden en competenties van de kinderen. In die zin is het een programma met een groot uitdaginggehalte en een unieke aanpak.

Met dank aan uitgeverij Eduforce voor het ter beschikking stellen van Concentreer en leer.

Deze Nederlandse gedragslijst werd ontwikkeld om het gedrag van leerlingen in kaart te brengen. Concreet betekent dit dat er een beoordeling gegeven wordt in hoeverre het gedrag van leerlingen aanvaardbaar is of niet. Na een uitgebreid vooronderzoek kwam de auteur tot een lijst met 27 vragen waarin 4 gedrags-factoren kunnen onderscheiden worden:

• Grensoverschrijdend gedrag
• Teruggetrokken gedrag
• Aandachtsproblemen
• Emotionele stabiliteit

Het is de bedoeling dat de leerkracht de gedragslijst invult voor elke leerling uit de klas. Elke vraag wordt gescoord op een vijfpuntenschaal. Aan de hand van de correctiesleutels kan hij heel snel de score op de 4 gedragsfactoren berekenen. Deze scores brengt hij over naar de groepsstaat en naar het individuele profiel. Bij elke factor staan scores vermeld: scoort de leerling op of tussen deze scores, dan moet de leerling voor deze factor gevolgd worden. Scoort hij onder deze scores, dan is extra zorg noodzakelijk. Het individuele profiel heeft daarbij de functie als volgkaart: men kan er de afname van de gedragslijst op vier verschillende momenten op invullen.

Het instrument laat ook toe om een analyse te maken op klasniveau. Op het groepsprofiel kan men per factor de gemiddelde score van alle leerlingen aanduiden. Deze gemiddelde score is op dezelfde manier te interpreteren als bij het individuele profiel.

Tot slot staat er ook een werkwijze beschreven om de resultaten op schoolniveau te interpreteren. Dit kan nuttig zijn als men beleidsmatig conclusies wil trekken.

In de handleiding staat ook de statistische verantwoording voor deze gedragslijst. Deze is genormeerd op een Nederlandse onderzoeksgroep die duidelijk beschreven staat. Ook de psychometrische eigenschappen worden uitgebreid weergegeven en besproken. De conclusie is duidelijk: de gedragslijst is een betrouwbaar en valide instrument.

De meerwaarde van dit instrument voor leerkrachten ligt in het feit dat ook de minder opvallende gedragsfactoren in kaart worden gebracht. Dus ook de 'stille' en 'brave' leerlingen die laag scoren op de factor teruggetrokken gedrag worden met dit instrument gesignaleerd.

De gedragslijst werd ook beoordeeld door de Nederlandse Cotan.

Met dank aan uitgeverij Eduforce voor het ter beschikking stellen van de gedragslijst.
De Gedragslijst en het Hulpboek Gedrag worden als één geheel geleverd.