BOEKetje onderwijs

Eerder op deze boekenblog besprak ik de Ouderhulpkaarten Taal en lezen. Wie de bespreking gelezen heeft, weet waarschijnlijk nog dat ik er zeer enthousiast over was. Deze map kreeg nu een vervolg voor ouders van kinderen van nul tot vier jaar. Ze wil deze ouders ondersteunen bij het stimuleren van de ontwikkeling van hun kind. Laat je hierbij niet misleiden door de gebruikte Nederlandse terminologie: ‘kinderopvang’ en ‘peuterspeelzaal’. In Vlaanderen kunnen deze hulpkaarten zonder problemen meegegeven worden met de ouders van de peuters en kleuters van 2 jaar 6 maanden tot en met 4 jaar en aan de ouders van peuters en kleuters met een (grote) ontwikkelingsachterstand. Daarenboven doen ook de mensen van de verschillende Vlaamse kinderopvangdiensten er hun voordeel mee.

Deze ouderhulpkaarten zijn opnieuw een schot in de roos. De map bestaat uit 18 verschillende kaarten die men kan meegeven met de ouders. Op elke kaart staat een volledig uitgewerkt onderwerp in verband met één van de drie thema’s. Deze thema’s en onderwerpen zijn:

• Sociaal-emotionele ontwikkeling;
• De basis;
• Huilen;
• Scheidingsangst;
• Praten;
• Ongehoorzaamheid;
• Spelen;
• Spelontwikkeling:
• Samen met uw kind;
• Ontwikkeling van spel;
• Spelen met speelgoed;
• De ontwikkeling van de motoriek;
• Bewegen en muziek;
• Buiten spelen;
• Taalontwikkeling:
• De eerste woordjes;
• Voorlezen;
• Spraak- en taalontwikkeling;
• Woordenschat vergroten;
• Begrijpend luisteren;
• Rekenen in taal.

Op de voorzijde van iedere ouderkaart staat nagenoeg altijd hetzelfde:

• Een korte situering met verwijzing naar de leeftijd van het kind;
• Een rubriek ‘Wat je als ouder kunt doen!’ met daarin heel korte en praktische suggesties;
• Een concrete tip in verband met het onderwerp van de kaart.

Op de achterzijde van elke kaart vind je voorbeelden van oefeningen die de ouder met zijn kind kan doen. Ook hier krijg je een concrete tip. Deze heeft dan wel iets te maken met de voorgestelde oefeningen.

De verschillende ouderhulpkaarten vormen samen een coherent geheel, ook al zijn ze perfect los van elkaar te gebruiken. Dit maakt het geheel tot een sterk instrument.

Het is de bedoeling dat de leerkracht een hulpkaart meegeeft met een ouder. Het kan gebeuren dat men dezelfde kaart aan meerdere ouders tegelijk wil doorgeven. Dat is niet direct een probleem. Elk ouderhulpkaart zit vijf keer in de map. Een handige uitleenkaart houdt het geheel overzichtelijk.

Ik kan deze map opnieuw aanbevelen. Niet alleen omwille van de inhoud, maar ook omdat de ouders concreet betrokken worden op de ontwikkeling van hun jonge kind. Ze helpt hen om met bepaalde problemen om te gaan en geeft hen zicht op de ontwikkeling van hun kind. Opnieuw een map die de investering waard is.

De PION-observatielijst is een evidence-based observatielijst voor peuters met spraak- en taalproblemen en bij uitbreiding ook jonge kinderen met een mentale beperking. Ze laat toe de volledige ontwikkeling van deze kinderen gestructureerd te observeren en in kaart te brengen. Dit vanuit de visie dat het taalvermogen van een kind ook van invloed is op:

• de sociale ontwikkeling;
• de emotionele ontwikkeling;
• de ontwikkeling van de voorschoolse vaardigheden.

Deze lijst kwam tot stand door literatuuronderzoek en het bestuderen van gestandaardiseerde diagnostische instrumenten en bestaande peutervolgsystemen. Daarenboven werd er ook gebruik gemaakt van de praktijkervaring van kleuterleidsters.

In het eerste hoofdstuk beschrijven de auteurs het waarom en het ontstaan van hun instrument. In het tweede hoofdstuk gaan ze dieper in op ontwikkeling van kinderen. Naast de verschillende ontwikkelingsgebieden staan ze hier ook kort stil bij:

• de basiskenmerken die iets zeggen over het welbevinden van een kind en de basis vormen voor een evenwichtige ontwikkeling zoals:
  • vrij zijn van emotionele belemmeringen;
  • nieuwsgierig en ondernemend zijn;
  • zelfvertrouwen hebben;
  • communicatie en contactname;
• de betrokkenheid van een kind die zorgt voor het bevorderen van de ontwikkeling, zoals die zich uit in:
  • concentratie en persistentie;
  • energie en reactietijd;
  • creativiteit;
  • nauwkeurigheid;
  • overgefocust zijn;
• mogelijke risicofactoren zoals:
  • impulsiviteit;
  • passiviteit;
  • geringe selectieve aandacht;
  • geringe wendbaarheid;
  • grote vermoeibaarheid.

Het hoeft geen betoog dat al deze factoren in de observatielijst terug te vinden zijn.

Hierna volgen er drie technische hoofdstukken. De auteurs beschrijven de constructie van de observatielijst en bespreken de psychometrische kenmerken van deze observatielijst, namelijk de validiteit en de betrouwbaarheid. Het zesde en laatste hoofdstuk is de handleiding.

In bijlage vind je een voorbeeld van de observatielijst zoals je die op http://www.uitgeverijacco.be/pion gratis van het Internet kunt halen.

Veel mensen vragen zich af wat psychomotoriek en bijgevolg het werkgebied van de psychomotorische therapeut inhoudt. Dit boekje geeft uitgebreid antwoord op beide vragen. Het bevat 36 bijdragen van psychomotorische therapeuten, zoals:

• Marc Litière;
• Valère ‘Schrijfsmurf’ Vanderheyden;
• Wendy Peerlings.

Psychomotorische therapie is gericht op psychische, psychosociale en/of psychosomatische problemen. Ze richt zich bij de behandeling tot de gehele persoonlijkheid en wil de persoonlijkheid in harmonie brengen met zichzelf en de omgeving.

Zo staat het alvast te lezen op de achterflap van het boek.

Deze psychomotorische therapie heeft vele gezichten. Dat blijkt uit de 36 bijdragen in het boek. Sommige ervan zijn theoretisch, andere heel concreet en praktisch. Maar er is ook een ander onderscheid te maken: sommige bijdragen gaan meer algemeen over psychomotorische therapie bij kinderen en jongeren, andere over deze therapie bij een specifieke doelgroep. Tegelijk lees je tussen de regels door dat deze therapievorm voortdurend in beweging is. Ter verduidelijking: dit boek gaat onder andere over:

• Agressieregulatie;
• Anorexia Nervosa;
• Feuerstein;
• Kinderyoga in het kleuteronderwijs;
• Motorisch onderzoek bij kinderen met een vermoeden van autisme;
• Schrijfmotoriek;
• Verstandelijke beperking;
• …

Wie deze bijdragen overdenkt, beseft dat niet iedereen psychomotorische therapie kan (mag) geven. Je moet er wel degelijk voor opgeleid zijn. Een basisopleiding van kinesitherapie (en/of ergotherapie) is niet voldoende.

Wat het boekje nog waardevoller maakt, is het feit dat alle bijdragen aangevuld zijn met referenties, post- en e-mailadressen. Dit zorgt ervoor dat beroepsmensen die kinderen en jongeren willen verwijzen voor psychomotorische therapie er een handig naslagwerk aan hebben.

Een boekje dat ruime aandacht verdient.

Door verveling, gebrek aan structuur en/of niet kunnen spelen, loopt het voor veel kinderen fout op de speelplaats. Het speelkwartier is voor hen niet langer een moment van ontspanning. Sommigen spannen zich enkel in om het speelkwartier te "overleven". Zij staan letterlijk en figuurlijk aan de zijkant toe te kijken. Anderen bouwen spanning op die zich moet ontladen. Zij zijn vaak betrokken bij conflicten en pestsituaties.

Door kinderen te leren spelen en/of speelsuggesties aan te bieden, kun je veel oplossen. Denk maar aan vroeger: je had het "knikkerseizoen", het "tikkertjesseizoen", het "hinkelseizoen", het "touwtje-springen-seizoen" ... ja, bij jongens zelfs het speelse "vechtseizoen" (Waarbij de kemphanen op een enthousiaste opzwepende, "hoi-hoi-hoi"-roepende groep toeschouwers kon rekenen. Tot de leerkracht van dienst hen uit elkaar haalde. Om kort daarna bij weer andere kemphanen hetzelfde te doen.)

Elk seizoen startte op een min of meer willekeurig moment en duurde tot een ander "seizoen" de bovenhand kreeg. De leerlingen gaven zelf structuur aan hun "speeltijd". Kinderen van nu leven in een nagenoeg eeuwigdurend "beeldschermseizoen". Ze verleren snel het echte spelen.

De oplossing van Jos Dohle is even creatief als doeltreffend: leer alle kinderen opnieuw te spelen. Geef hen suggesties waarmee ze meteen aan de slag kunnen. Hij koos voor een kaartspel. Omdat hiermee verschillende kinderen tegelijk aan de slag kunnen. Ze kiezen een spel en krijgen op de kaart meteen alle noodzakelijke informatie. En kunnen dus onmiddellijk spelen.

Het kaartspel bestaat uit 4 soorten spelen die gemakkelijk aan de kleur van de kaart en het bijbehorende symbool te herkennen zijn:

• 8 balspelen;
• 8 tikspelen;
• 8 groepspelen;
• 8 overige spelen.

Op elke kaart staat slechts één spel beschreven. Elke kaart heeft dezelfde rubrieken:

• hoe speel je het spel;
• wat heb je er voor nodig;
• met hoeveel speel je het spel;
• hoe maak je het spel eenvoudiger;
• hoe maak je het spel moeilijker.

Dit kaartspel biedt de leerkracht heel veel mogelijkheden om zijn leerlingen aan het spelen te krijgen. Hij kan kinderen niet alleen vrij laten kiezen uit het aanbod van de kaarten. Hij kan ook "speelseizoenen" introduceren door enkel een soort kaarten aan te bieden. Of hij kan minder speelvaardige kinderen motiveren toch mee te doen door de gemakkelijke variant te laten spelen. Of "niveaugroepjes" maken waardoor zowel de motorische zwakke als sterke leerlingen ook op de speelplaats aan hun trekken komen. Tegelijk bewaakt hij hiermee het sociale en emotionele welzijn van elke leerling. En stimuleert hij de spelontwikkeling van alle leerlingen in het basisonderwijs.

Jos Dohle is een Nederlandse groepsleerkracht (klastitularis). Hij specialiseerde zich als motorisch remedial teacher.

Een kaartspel dat in elke klas moet aanwezig zijn!

Hoe maak je als basisschool een doorgaande lijn voor motoriek? Dit is een vraag die veel scholen in Nederland en Vlaanderen zich ongetwijfeld stellen. Deze vraag beperkt zich niet tot het eerste leerjaar. Ze komt voor in alle leerjaren. Het toenemende aantal diagnoses van een coördinatieontwikkelingsstoornis (ontwikkelingsdyspraxie) is daar niet vreemd aan.

De openbare basisschool Caleidoscoop te Almere zag zich in het schooljaar 1996-1997 voor ongeveer dezelfde vraag geplaatst. Het viel de leerkrachten van groep 3 (1e leerjaar) op dat veel kinderen het schrijven motorisch nog niet aankonden. Daarenboven was er ook een leerling op school met een lichamelijke handicap. Onder begeleiding van een revalidatiecentrum maakte het team een begin met het opbouwen van een doorgaande lijn voor motoriek. Omdat ze merkten dat ook kleuters en sommige oudere leerlingen nood hadden aan extra ondersteuning. De specifieke doelstellingen halen we zo uit de handleiding (blz. 5) :

• Groepen 1 & 2 (2^e en 3^e kleuterklas):
  • Van grof- tot fijn motorisch bezig zijn, met de nadruk op het gebruik van beide handen (symmetrie).
• Groep 3 (1^e leerjaar):
  • De motorische vaardigheid trainen en stimuleren.
  • Vanuit de symmetrie de lateralisatie bevorderen.
  • Bewust worden van het eigen lichaam.
  • De goede houding op een stoel en aan tafel aanleren.
• Groepen 4 tot en met 8 (2^e tot en met 6^e leerjaar):
  • De dominantie van de voorkeurshand bevorderen.
  • De dominante hand beter laten ondersteunen door de andere hand.

In de handleiding vind je ook een stukje over de normale motorische ontwikkeling van kinderen. Dit moet je zeker lezen. Zo begrijp je de opzet van Motoriekcircuit beter. Je leest er ook hoe je het geheel organiseert voor de school (soorten activiteiten, benodigde materialen, frequentie, ...).

De opdrachten staan op zeer aantrekkelijke en kindvriendelijke fiches. Ze zijn geschreven in eenvoudige taal. Tekeningen verduidelijken de opdracht. Onderaan elke fiche leest en ziet de leerling welk materiaal hij nodig heeft. In principe kan hij zelfstandig aan de slag.

De fiches zijn als volgt ingedeeld:

• Groepen 1 & 2 (2^e & 3^e kleuter): 12 opdrachten
• Groep 3 (1^e leerjaar): 18 opdrachten
• Groep 4 (2^e leerjaar): 18 opdrachten
• Groep 5 (3^e leerjaar): 18 opdrachten
• Groep 6 (4^e leerjaar): 18 opdrachten
• Groep 7 (5^e leerjaar): 12 opdrachten
• Groep 8 (6^e leerjaar): 12 opdrachten

Vier lege fiches nodigen de leerkracht uit om extra opdrachten te maken.

Het materiaal dat je nodig hebt voor Motoriekcircuit is wellicht voor een groot deel al op school aanwezig. Andere materialen, zoals handboeken voor Origami, stressballetjes en jongleermateriaal zal je moeten aankopen.

De opdrachtenfiches zijn van stevig papier en kunnen tegen een stootje. Je kunt ze reinigen met een vochtige doek. Een handige eigenschap!

Motoriekcircuit is een doordacht geheel van opdrachten in stijgende moeilijkheidsgraad. Elke opdracht is daarenboven aangepast aan de bedoelde leeftijd. Wat niet wegneemt dat men Motoriekcircuit ook kan gebruiken voor een individueel zorgtraject. Zowel binnen het reguliere als speciale (buitengewone) onderwijs verdient het zijn plaats. Niet in het minst omdat recent onderzoek heeft uitgewezen dat er achter veel leerproblemen ook een motorisch probleem schuil gaat.