BOEKetje onderwijs

WinSpelling is een volledig aanpasbaar programma om de leerlingen uit de klas op hun eigen tempo te laten oefenen op spelling. Het draait prima in elke netwerkomgeving. WinSpelling is een open programma dat je naast elke bestaande methode kunt gebruiken: je levert zelf de inhoud aan op maat van jouw school of klas. Die inhoud is niet enkel schriftelijk. Je kunt jouw eigen woordpakketten opnemen en door het programma laten uitspreken. Met de stem van de eigen leerkracht. Dus perfect toepasbaar ook in Vlaan-deren. Het Nederlandse idioom kan geen beletsel zijn. Na het oefenen kan de leerkracht van elke leerling afzonderlijk de resultaten zien. Een snelle maar degelijke foutenanalyse is dus mogelijk. En daarmee hebben we de voornaamste kwaliteiten van het programma opgesomd. Tijd dus om de bespreking iets systematischer aan te pakken.

Deze bespreking gebeurt het beste aan de hand van de uitgebreide mogelijkheden van het programma. Deze zijn toegankelijk via het hart van WinSpelling, het menu met de instellingen (zie afbeelding hierna).

Zoals je ziet, kun je in dit menu heel wat instellen.

• Je kunt het [Wachtwoord] dat toegang geeft tot de instellingsmogelijkheden - laten we het voor het gemak de leerkrachtenmodule noemen - veranderen.
• Je kunt bij [Hoe vaak goed?] aangeven hoe vaak een woordje van een dictee achtereen goed moet geschreven worden (1 tot en met 3 maal).
• Je kunt via [Herhaling] het programma de fout gemaakte woorden opnieuw laten aanbieden.
• In de rubriek [Weergave] bepaal je of de woorden los worden gedicteerd of in zinsverband.
• Bij [Map voor leerlingenlijsten] geef je de plaats op waar het programma de leerlingenlijsten die je daar kunt maken, moet bewaren.
• Bij [Map voor dictees] geef je de plaats op waar het programma de dictees die je daar kunt maken, moet bewaren. Je kunt er via het aankruisen van [Groepsfilter ingeschakeld] ook aangeven of de leerling enkel de dictees voor zijn leerjaar te zien krijgt of alle dictees.

De leerkrachtoptie bij uitstek is echter de rubriek [Resultaten]. Hier krijgt de leerkracht voor elke leerling afzonderlijke de toegang tot de volgende informatie:

• Welk dictee de leerling gemaakt heeft.
• Hoeveel keer achtereen een woord goed moest gemaakt worden.
• Over hoeveel woorden het ging.
• Of die woorden in zinsverband werden aangeboden of niet.
• Hoe lang de leerling over het dictee gedaan heeft.
• Of de leerling extra hulp heeft gevraagd en hoeveel keer.
• Of de oefenbeurt onderbroken werd of niet.
• Welke woorden fout werden geschreven en hoeveel keer. Hierbij toont het programma ook om welke foute schrijfwijze het ging. Hierdoor is de foutenanalyse per leerling mogelijk.
• De score die de leerling behaalde, uitgedrukt in procenten.

Terwijl de leerling oefent, beschikt hij in zijn scherm nog over vier knoppen. Deze helpen hem op de een of andere manier vooruit:

Tijdens het oefenen kan de leerling zichzelf controleren. Door op het groene vinkje naast het invulvak te klikken. Wanneer hij hetzelfde woord tweemaal na elkaar fout schreef, verschijnt de juiste schrijfwijze in een afzonderlijk kadertje. Bij het afsluiten van de oefenbeurt krijgt de leerling feedback over zijn prestaties.

Het programma sluit aan bij de principes van de retentietraining. Lees daarover het meer dan interessante artikel van Anneke Smits dat je via de website van Eduforce kunt binnenhalen.

Niet onbelangrijk om te weten is dat het programma, door zijn open karakter, ook kan gebruikt worden om de spelling van vreemde talen te oefenen. Ik probeerde het zelf uit met Franse woorden en zinnen. Dit lukte zonder problemen. Het programma kan overweg met specifieke karakters zoals é, è, ê en ç.

Een belangrijke tip voor personen die Windows Vista op de computer hebben: voer het programma uit als administrator. Ik heb gemerkt dat je anders geen toegang krijgt tot bepaalde essentiële functies.

Een even belangrijke tip voor de uitgever: waarom op de website bij WinSpelling geen platform maken waarop mensen hun eigen ingetikte woordpakketten en dictees met elkaar kunnen uitwisselen? Het aantal methoden is immers beperkt en het kan enorm tijdsbesparend zijn als niet iedereen op eigen houtje alles moet invoeren.

Een programma dat elke eurocent meer dan waard is!

De Spellingchecker van uitgeverij Eduforce doet meer dan de titel belooft. Het is een geïntegreerde spelling- en schrijfgids. Hij laat de leerlingen toe om zelfstandig correct gespelde en opgebouwde werkstukken af te leveren. Geen spelling om de spelling dus, maar correct spellen met een doel. Geen schrijven-in-het-wilde-weg, maar strategisch schrijven. Voor veel leerlingen maakt dit een wereld van verschil. Minimaal op het vlak van de motivatie. Maximaal op het vlak van het schrijfinzicht.

Het stappenplan gaat uit van vier woordsoorten die gebaseerd zijn op de vier hoofdprincipes waarop de Nederlandse spelling is gebaseerd. Elke woordsoort krijgt een eigen kleur en een pictogram. Het zijn:

• Het principe van de fonologie of de hoorwoorden (rood).
• Het principe van de morfologie of de net-als-woorden (geel).
• Het principe van de regels of de regelwoorden (blauw).
• Het principe van de etymologie of de weetwoorden (groen).

In de spellingchecker vindt de leerling voor elk van de woordsoorten een aantal bladzijden met de toe te passen strategieën. Deze zijn gemakkelijk te herkennen aan de gekleurde rand. Het eerste blad van elke woordsoort bevat een overzicht van de mogelijke moeilijkheden.

Via de stappen in het schema leren de kinderen om de woorden te analyseren en te groeperen. Ze moeten zich eerst oriënteren op de spellingmoeilijkheid die in het woord zit. Op basis daarvan bepalen ze dan welk strategie ze moeten toepassen om het woord correct te schrijven.

In het kort komt het hier op neer. De leerling spreekt het woord uit en beluistert het. Hij zoekt de moeilijke stukken in het woord op (of zoekt het woord op of vraagt het als hij de moeilijkheid niet weet). Hierna bepaalt hij tot welke woordsoort het hoort. Hij kijkt dan op het eerste blad van elke woordsoort met welk voorbeeldwoord het overeenkomt. Op de aangegeven bladzijde vindt hij dan de juiste schrijfwijze.

Verderop in de spellingchecker vindt de leerling een aantal denkkaarten (met paarse rand). Deze begeleiden hem in het nadenken over specifieke problemen zoals:

• De open en gesloten lettergreep (gebaseerd op het principe van de klankgroepen).
• Het schrijven van samenstellingen (tussen -n- of niet).
• Het schrijven van g of ch.
• De werkwoordspelling.
• De codekaart.

Die codekaart is een zeer handig instrument voor leerkracht en leerling. De leerkracht corrigeert immers niet. Hij geeft enkel aan dat de leerling nog eens moet nadenken over wat hij schreef. Deze codes hebben niet alleen te maken op de spelling, maar ook met andere facetten van het schrijven.

Want daar is het om te doen. De spelling te integreren in het stelonderwijs. In de handleiding voor de leerkracht staan de fases van het schrijfproces beschreven:

• Plannen.
• Schrijven.
• Reviseren.

De handleiding biedt een aantal kopieerbladen voor het strategisch schrijven binnen het stelonderwijs:

• Een stappenplan voor het schrijven van een tekst.
• Een ontwerpblad voor het schrijven van een tekst.
• Een schrijfblad voor een verhaaltekst.
• Een schrijfblad voor een informatieve tekst.
• Een schrijfblad voor het definitieve schrijfproduct.

Een zesde blad verdient extra aandacht: het blad Tips en Tops. De methodiek gaat er van uit dat de kladversie van een tekst door een medeleerling, het schrijfmaatje, gelezen wordt. Op dit blad geeft hij adviezen (tips) en complimenten (tops). Door deze communicatie over en weer brengen de leerlingen elkaars schrijfproducten op een hoger niveau.

Deze spellingchecker en de daarachter liggende methodiek kun je klassikaal gebruiken voor het spelling- en schrijfonderricht. Hij kan echter ook een krachtig maatje zijn voor leerlingen met ernstige schrijf- en spellingproblemen. Een dergelijke gids stelt het toepassen van dispenserende maatregelen op een verantwoorde manier uit.

Deze spellingchecker kun je naast om het even welk leerplan en methode gebruiken. Dit maakt hem tot een sterk remediëringsmaatje Hij is eveneens een ideale aanvulling op taalmethodes waarbij er te weinig nadruk op het spellingonderwijs ligt. En geloof me, die bestaan!

Zeer warm aanbevolen!

Als spelling een kwelling is bestaat al een hele tijd. De naam is een begrip geworden in het onderwijs. Toch valt het me in de dagelijkse praktijk op dat er nog betrekkelijk veel scholen en leerkrachten zijn die het werk niet kennen en/of gebruiken. Terwijl het een prima pakket is om spellingproblemen te remediëren of zelfstandig aan te pakken, en dit niet alleen op het niveau van het basisonderwijs. De meerwaarde van het boek ligt in het feit dat de aanpak ervan werd toegepast en goed bevonden bij leerlingen van het *Eureka* onderwijs te Kessel-Lo, de school voor begaafde leerlingen met leerstoornissen en structuurproblemen. Kortom, het is een boek dat in elke orthotheek een plaats verdient.

In het eerste boek, Spelend spellen, komen de spellingregels aan bod tot en met het vierde leerjaar. Het is geschreven voor leerkrachten, begeleiders en ouders van leerlingen tot 10 jaar. Zij moeten het kind actief begeleiden doorheen alle onderdelen van het leerproces. In dit boek krijgen de leerlingen de blokkenmethode aangereikt, waarbij de blokken gaandeweg kleiner worden (woorden à lettergrepen of klankgroepen à letters of klanken). Men brengt eerst de basiskennis in verband met de letters en klanken aan om daarna stil te staan bij de eerste spellingregels. Tot slot worden de weetwoorden voor de onderbouw van het basisonderwijs (au/ou, ei/ij, g/ch) aangebracht.

Het tweede boek, Spellen met succes, is bedoeld voor kinderen vanaf 10 jaar, maar kan evengoed gebruikt worden door volwassenen die hun kennis van de spelling willen opfrissen. Het herneemt de basisvaardigheden uit het eerste deel en vult deze aan met nieuwe regels en onthoudwoorden. Concreet komen de volgende onderdelen aan bod:

• Aanvullende regels over de open en gesloten lettergrepen.
• Aanvullende regels over afleidingen.
• Aanvullende regels over samenstellingen.
• Werkwoordspelling.
• Weetwoorden.
• Homofonen (woorden die hetzelfde klinken maar anders geschreven worden (bv. wei, wij).
• Onthoudwoorden voor zwakke spellers.
• Onthoudwoorden voor gevorderde spellers.
• Het juiste gebruik van de hoofdletters.
• De tussenklanken -s- en -n-.
• Het juiste gebruik van de leestekens.

Hoewel de begeleider belangrijk blijft bij het aanleren en inoefenen van de regels, is het de bedoeling dat de leerling geleidelijk aan zelfstandig met het boek leert werken. Hierbij nemen het stappenplan en de onthoudfiches een zeer belangrijke plaats in.

Beide boeken eindigen met een uitgebreide wegwijzer die aangeeft hoe er met Als spelling een kwelling is kan gewerkt worden.

Voor ouders met een kind met dyslexie is dit een boek dat ze zeker moeten lezen. Zowel in Nederland als Vlaanderen. Omdat ik tot nu toe nog niet veel andere boeken las die leesproblemen en dyslexie zo helder en volledig benaderen vanuit het standpunt van de ouders.

Ouders kunnen, zo blijkt uit het eerste hoofdstuk, wel degelijk het verschil maken voor hun kind met ernstige leesproblemen of dyslexie. Niet alleen door het voortdurend aan te moedigen en te helpen waar nodig, maar ook op drie andere belangrijke gebieden. Eerst en vooral kunnen zij er voor zorgen dat het probleem van hun kind zeer vroeg (al in de fase van het beginnende lezen) ontdekt wordt. Op die manier kan een eventuele leerachterstand vermeden of beperkt worden, evenals een verlies aan zelfvertrouwen. Daarbij kom dat de hersenen op jonge leeftijd nog zeer kneedbaar zijn en indien nodig problemen nog kunnen overwinnen. Verder hebben vader en moeder ook een belangrijke taak bij het bewaken van de hulpverlening.  Alle vormen van hulpverlening moeten immers goed op elkaar afgestemd zijn en blijven. Tot slot zullen de ouders  de belangen van hun kind met dyslexie voortdurend moeten verdedigen. Dit zullen ze des te beter kunnen naarmate ze voldoende en juiste kennis hebben over dyslexie.

Deze kennis wordt onder andere aangereikt in het tweede hoofdstuk van het boek. Dat staat stil bij de omschrijving van het probleem, maar ook bij andere thema's zoals de comorbiditeit met andere stoornissen, dwaalwegen in de behandeling en de verschillende verschijningsvormen van dyslexie, om er maar enkele te noemen.

In de hoofdstukken 4 tot en met 6 wordt het proces van het leren lezen chronologisch behandeld. Hierbij onderscheidt men de volgende leerlingengroepen:

• groepen 1 & 2  (2e en 3e kleuterklas)
• groep 3 (1e leerjaar)
• groep 4 (2e leerjaar)
• groepen 5 tot en met 8 (3e tot 6e leerjaar)

Men gaat telkens in op de essentie van het leren lezen bij die leeftijdsgroep en hoe die kan getoetst of geobserveerd worden. Daarbij wordt er steeds vermeld wat de school kan doen voor de kinderen met leesproblemen. De school en de ouders krijgen ook tips over de aanpak van het probleem op die leeftijd. In het stuk over leesproblemen in de bovenbouw (groepen 5 tot en met 8) staat men ook nog eens expliciet stil bij de compenserende en dispenserende maatregelen en de dyslexiepas (equivalent aan het Vlaamse gemotiveerde verslag dyslexie). Men heeft er eveneens aandacht voor de emotionele gevolgen van dyslexie.

In het zevende hoofdstuk wordt er expliciet stilgestaan bij de overgang naar het voortgezet (secundair) onderwijs. Er wordt uitgelegd hoe je die overstap als ouder samen met jouw kind kunt voorbereiden en hoe je deze overstap begeleidt.

De hoofdstukken 8 tot en met 10 staan stil bij bepaalde aspecten van de begeleiding van een kind met dyslexie, vanuit het standpunt van de ouders. Deze aspecten zijn:

• Een open en eerlijke communicatie, zowel naar het kind als zijn (klas-)omgeving toe.
• Een goede samenwerking met de school.
• Het stimuleren en bevorderen van het lezen en het leesplezier.

In het laatste hoofdstuk bespreekt men dan een aantal maatregelen en hulpmiddelen die kunnen aangewend worden bij ernstige leesproblemen en dyslexie.

Dit boek munt uit door zijn beknoptheid en zijn volledigheid. In een vlotte stijl worden alle thema's verduidelijkt in een zeer duidelijke taal. Niet alleen een aanrader voor ouders, maar ook voor professionelen die ouders informatie willen geven over ernstige leesproblemen en dyslexie.

Bij uitgeverij Groen Educatief verscheen deze handleiding om met kinderen te praten over dyslexie. Laat mij meteen maar duidelijk zijn: deze map moet aanwezig zijn in elke zorgbibliotheek! Wat mij betreft is het immers één van de meest praktische en volledige werken over dyslexie die ik de afgelopen jaren las. Wie het boek Als leren pijn doet… van Walter Hellinckx en Pol Ghesquière las, zal er intussen van overtuigd zijn dat leerstoornissen een grote impact hebben op het kind en zijn omgeving. Deze map moet je dan zeker lezen als aanvulling: ze kan zowel de leerkracht als de professionele hulpverlener helpen om het thema dyslexie bespreekbaar te stellen bij de kinderen met dyslexie en hun ouders. Want zij hebben allemaal tijd nodig om het probleem te aanvaarden. Daarnaast kunnen heel wat ouders best wel wat hulp gebruiken bij het begeleiden van hun kind met dyslexie.

De map bestaat uit vijf grote delen. In het eerste deel neemt Esther Molema de tijd en de ruimte om de achtergronden van dyslexie te schetsen. In het eerste hoofdstuk zet ze de verschillende definities van dyslexie naast elkaar aan de hand van het verschil tussen de onderkennende, verklarende en indicerende diagnose, zoals ze beschreven werden door de Nederlandse Stichting Dyslexie Terwijl deze zo langzamerhand wel gekend zijn, moet de lezer zeker langer stilstaan bij het stukje over de secundaire gevolgen van dyslexie. Deze worden één voor één concreet en zeer praktisch beschreven. Als men iets maar kan herkennen als met het eerst heeft leren zien, dan zijn deze pagina’s alvast verplichte literatuur voor alle leerkrachten. Het kan hen helpen om deze leerlingen die, zeker in de basisschool, verstandig genoeg zijn om hun leesprobleem te compenseren, tijdig te herkennen. Tot slot besteedt de auteur ook nog aandacht aan enkele risicofactoren die men bij kleuters kan opmerken. Het tweede hoofdstuk over de sociaal-emotionele gevolgen van dyslexie vind ik heel sterk. In tegenstelling tot veel andere werken over dyslexie wordt er expliciet aandacht besteed aan thema’s zoals aangeleerde hulpeloosheid en attributies. Alles is geschreven in een beknopte en heldere stijl en is voor iedereen onmiddellijk toegankelijk.

In het tweede deel zet de auteur uiteen hoe je, aan de hand van de meegeleverde platen, met de dyslectische leerling over zijn probleem kunt praten. Na een overzicht van de uitgangspunten wordt er uitgelegd hoe de praatplaten kunnen gebruikt worden bij de individuele begeleiding. Metacognitie en zelfreflectie zijn een voorwaarde tot succes. Evenals het vermogen om onderscheid te maken tussen fantasie en werke-lijkheid. Esther Molema merkt terecht op dat deze vaardigheden bij jonge en minder begaafde kinderen nog onvoldoende ontwikkeld kunnen zijn. In dat geval zal men moeilijk de dyslexiegesprekken, zoals in de map beschreven, kunnen voeren. Voorbeelden van gesprekken tonen aan hoe men de praatplaten kan gebruiken in een veelheid van situaties.

Het derde deel beschrijft een interventiestrategie waarbij het leesplezier van de leerling centraal staat. De begeleiding wordt bekeken vanuit drie belangrijke invalshoeken:

1. Begeleiding bij (technisch) lezen.
2. Begeleiding bij begrijpend lezen.
3. Begeleiding bij spelling.

Het vierde deel van de map bevat de bijlagen. Je vindt er verschillende overzichten. Deze overzichten leren ons dat Esther Molema het dyslexieveld zeer goed bestudeerd heeft. Ze maakte gebruik van Nederlands en Vlaams bronnenmateriaal voor haar overzichten van compenserende software, hulpmiddelen en internet-adressen. De literatuurlijst is zeer uitgebreid en omvat de recente en belangrijke artikels en boeken uit binnen- en buitenland. In het vijfde deel zijn alle praat- en strategieplaten te vinden. Deze platen zijn van kwaliteitsvol materiaal gemaakt en relatief slijtvrij.

Nog maar zelden heb ik een zo praktisch en allesomvattend werk gelezen over dyslexie. Naast de inhoudelijke kwaliteit wil ik ook de didactische kwaliteit van de map voor leerkrachten en professionele begeleiders onderstrepen. Ze verdient zeker ook een plaats in de BanaBa opleidingen voor taakleerkrachten en zorgcoördinatoren en zou verplichte literatuur moeten zijn voor alle deelnemers aan nascholingsprojecten over de orthodidactiek van het lezen. Terwijl de map onderbouwd is door de meest recente wetenschappelijke inzichten over dyslexie, is ze toch zeer praktisch van aard en biedt ze kant-en-klare methodieken die onmiddellijk kunnen toegepast worden.

Deze map wordt in Vlaanderen verdeeld door Zwaan bvba.