BOEKetje onderwijs

Dit boek heet het eerste stripverhaal over autisme te zijn. De psychiater Erik Thys schreef het in samenwerking met het Gentse Autisme Centraal. Bij een eerste lezing komt deze strip nogal beklemmend over. Althans voor iemand die geen autismespectrumstoornis heeft. Dat komt omdat de auteur er heel goed in geslaagd is om deze strip te schrijven vanuit de beleving en waarneming van een persoon met deze stoornis. Besef je dit, dan is de tweede lezing van het stripverhaal een zeer verrijkende ervaring. De strip geeft de persoon met een autismespectrumstoornis en zijn niet-autistische omgeving een gemeenschappelijke taal. Deze maakt het mogelijk om op een eenduidige manier met elkaar te spreken.

Achteraan in de strip krijgt de geïnteresseerde lezer nog meer informatie over autisme. Hij leest er ook hoe hij deze strip kan gebruiken binnen een traject van psycho-educatie en om mensen te sensibiliseren.

De tekst op de achterflap van het boek (geschreven door Peter Vermeulen) vertelt voor een keer geen onzin. Ik citeer:

Erik Thys brengt een verhaal in beeld dat herkenbaar is voor veel begaafde mensen met een autismespectrumstoornis, maar ook voor hun omgeving: ouders, klasgenoten, leerkrachten. De strip maakt autisme toegankelijk en bespreekbaar voor een breed publiek.

Wie met deze strip aan de slag gaat, moet wel twee dingen beseffen. Enerzijds is er het taalgebruik van de auteur. Dit richt zich vooral naar het meer taalvaardige deel van de samenleving: de woordenschat en zinsconstructies zijn niet altijd even eenvoudig. Anderzijds is dit een strip die men wel binnen een traject van psycho-educatie van de jongere met een autismespectrumstoornis en zijn leeftijdsgenoten kan gebruiken, maar dan niet zonder begeleiding. Het gevaar van ridiculisering is immers aanwezig.

Op 28 maart 2008 besprak ik op mijn boekenblog het boek Verborgen regels van Brenda Myles, Melissa Trautman en Ronda Schelvan. Ik besloot mijn bespreking als volgt:

Dit boek is meer dan de moeite waard voor iedereen die, als ouder of als beroepskracht, met kinderen op weg wil gaan bij het leren van sociale vaardigheden. Daarom hoeven deze kinderen echt niet één van de aangehaalde stoornissen te hebben. Ook veel anderen, kinderen én volwassenen, zouden baat hebben bij het lezen van dit boek. Of wat dacht je van die collega die zijn gezicht op 30 centimeter afstand van het jouwe houdt als hij met je spreekt? Of die andere collega die bij voorkeur tegen jou begint te praten als je net aan de telefoon in gesprek bent?

Nu brengt uitgeverij Pica hierop een aanvulling uit in de vorm van een dagkalender voor 2012. En wat voor een aanvulling!

Verborgen regels zijn ongeschreven regels of gewoonten die, wanneer ze niet begrepen worden, voor verwarring kunnen zorgen. Of er voor zorgen dat iemand zich geïsoleerd voelt. Omdat niet iedereen zich deze verborgen regels automatisch eigen maakt, moeten ze soms aangeleerd worden. Hier kan deze dagkalender voor kinderen, zowel thuis als op school, bij helpen. Iedere dag brengt hij een nieuwe verborgen regel onder de aandacht. Dit kan op verschillende manieren. Soms geeft hij de regel expliciet, andere keren gaat hij uit van een situatie waarbij hij concrete tips geeft over hoe zich te gedragen of hoe te reageren. Op deze manier breidt het gedragsrepertorium van het kind of de jongere elke dag uit.

Je kunt deze kalender op verschillende manier gebruiken. Dat gaat van een vrijblijvende tip per dag tot een dagelijks kort gespreksmomentje thuis of in de klas waarin er over de ‘verborgen regel van de dag’ nagedacht en gesproken wordt.

De kalender werd ontwikkeld door de Autism Asperger Publishing Co. uit Kansas. Dit wil echter niet zeggen dat je hem moet reserveren voor kinderen en jongeren met een autismespectrumstoornis. Net zoals bij het boek het geval was, kunnen veel andere kinderen, jongeren en volwassenen baat hebben bij het dagelijks reflecteren over een verborgen regel. Deze kalender zou wel eens beter en doeltreffender kunnen zijn dan om het even welke methode voor het aanbrengen van sociale vaardigheden.

Er is voortdurend sociaal verkeer tussen de mensen. Dat hoort er nu eenmaal bij als je een sociaal wezen bent. Dat sociaal verkeer is echter overal gebonden aan regels en omgangsvormen. Sommige regels zijn expliciet gesteld, andere leiden echter een verborgen leven. Voor mensen met een goed sociaal inschattingsvermogen is dat geen probleem. Zij kunnen de ontelbare situaties waarin ze terechtkomen moeiteloos inschatten en zich dan ook aan de verborgen of ongeschreven regels onmiddellijk aanpassen. Sommige mensen hebben daar echter wel problemen  mee. Denken we maar aan personen met een autismespectrumstoornis, een niet-verbale leerstoornis (of ruimtelijk-visuele stoornis), ad(h)d, het syndroom van Gilles de la Tourette of het Aspergersyndroom Zij hebben deze sociale intuïtie niet of onvoldoende. Voor hen is dit boek geschreven.

De ondertitel geeft de bedoeling van het boek zeer duidelijk weer: het wil een praktische hulp zijn bij het leren van sociale vaardigheden. Waarom? Omdat mensen die deze vaardigheden niet hebben zeer kwetsbaar zijn omdat ze niet voldoen aan de sociale eisen van hun omgeving. Deze problemen kunnen er toe leiden dat ze zich terugtrekken of onaangepast gedrag gaan vertonen. Voor deze mensen is het leren van sociale vaardigheden en het ontwikkelen van een bepaalde sociale cognitie een levenslange opdracht.

In het eerste hoofdstuk leggen de auteurs uit wat verborgen regels zijn en hoe je ze kunt herkennen. Een bepaalde uitspraak, een bepaalde klemtoon kan een dergelijke regel markeren. Om nog niet te spreken van het niet-verbale gedrag van een persoon. Daarnaast is het zo dat verborgen regels (kunnen) verschillen naargelang de situatie: een andere leeftijd, een ander geslacht, een ander gezelschap of een andere cultuur.

Het tweede hoofdstuk gaat dieper in op het belang van deze verborgen regels. Het niet doorhebben van een dergelijke regel kan er toe leiden dat iemand gepest, uitgesloten, verkeerd begrepen of belachelijk gemaakt wordt.

Het derde hoofdstuk bespreekt uitvoerig een aantal strategieën om verborgen regels te leren, en moet dan ook zeker gelezen worden door iedereen die kinderen op weg wil helpen. Aan bod komen het werken met een vertrouwenspersoon, het Sockss-model, de Solve-methode, het werken met sociale verhalen, het maken van stripverhalen, de hulpkaart-methode, sociale autopsie, directie instructie, het aanleren van één regel per dag, de Ongelooflijke 5-puntsschaal en het werken met video-opnamen.

Het vierde en laatste hoofdstuk bekijkt een elftal terreinen van verborgen regels van dichtbij. Voor elk terrein sommen ze voor verschillende situaties op welke verborgen regels er onder andere gelden. Deze terreinen zijn:

• op het toilet
• op verjaardagsfeestjes
• kleding
• eten
• openbaar vervoer
• vriendschap
• in gezelschap
• op school
• bij anderen
• gedragsregels
• beeldspraak en uitdrukkingen

Dit boek is meer dan de moeite waard voor iedereen die, als ouder of als beroepskracht, met kinderen op weg wil gaan bij het leren van sociale vaardigheden. Daarom hoeven deze kinderen echt niet één van de aangehaalde stoornissen te hebben. Ook veel anderen, kinderen én volwassenen, zouden baat hebben bij het lezen van dit boek. Of wat dacht je van die collega die zijn gezicht op 30 centimeter afstand van het jouwe houdt als hij met je spreekt? Of die andere collega die bij voorkeur tegen jou begint te praten als je net aan de telefoon in gesprek bent?