BOEKetje onderwijs

Op 28 maart 2008 besprak ik op mijn boekenblog het boek Verborgen regels van Brenda Myles, Melissa Trautman en Ronda Schelvan. Ik besloot mijn bespreking als volgt:

Dit boek is meer dan de moeite waard voor iedereen die, als ouder of als beroepskracht, met kinderen op weg wil gaan bij het leren van sociale vaardigheden. Daarom hoeven deze kinderen echt niet één van de aangehaalde stoornissen te hebben. Ook veel anderen, kinderen én volwassenen, zouden baat hebben bij het lezen van dit boek. Of wat dacht je van die collega die zijn gezicht op 30 centimeter afstand van het jouwe houdt als hij met je spreekt? Of die andere collega die bij voorkeur tegen jou begint te praten als je net aan de telefoon in gesprek bent?

Nu brengt uitgeverij Pica hierop een aanvulling uit in de vorm van een dagkalender voor 2012. En wat voor een aanvulling!

Verborgen regels zijn ongeschreven regels of gewoonten die, wanneer ze niet begrepen worden, voor verwarring kunnen zorgen. Of er voor zorgen dat iemand zich geïsoleerd voelt. Omdat niet iedereen zich deze verborgen regels automatisch eigen maakt, moeten ze soms aangeleerd worden. Hier kan deze dagkalender voor kinderen, zowel thuis als op school, bij helpen. Iedere dag brengt hij een nieuwe verborgen regel onder de aandacht. Dit kan op verschillende manieren. Soms geeft hij de regel expliciet, andere keren gaat hij uit van een situatie waarbij hij concrete tips geeft over hoe zich te gedragen of hoe te reageren. Op deze manier breidt het gedragsrepertorium van het kind of de jongere elke dag uit.

Je kunt deze kalender op verschillende manier gebruiken. Dat gaat van een vrijblijvende tip per dag tot een dagelijks kort gespreksmomentje thuis of in de klas waarin er over de ‘verborgen regel van de dag’ nagedacht en gesproken wordt.

De kalender werd ontwikkeld door de Autism Asperger Publishing Co. uit Kansas. Dit wil echter niet zeggen dat je hem moet reserveren voor kinderen en jongeren met een autismespectrumstoornis. Net zoals bij het boek het geval was, kunnen veel andere kinderen, jongeren en volwassenen baat hebben bij het dagelijks reflecteren over een verborgen regel. Deze kalender zou wel eens beter en doeltreffender kunnen zijn dan om het even welke methode voor het aanbrengen van sociale vaardigheden.

Een boekje geschreven voor ervaringsdeskundigen door meer-dan-ervaringsdeskundigen. Zo kun je volgens mij dit veelomvattende werk van Pyt Nauta en Marinus Giesing het beste beschrijven. De auteurs werken beiden in het voortgezet onderwijs. Marinus Giesing als zorgcoördinator en Pyt Nauta als orthopedagoog/zorgcoördinator. Daarnaast zijn ze beiden coördinator van een samenwerkingsverband. In Nederland vormen scholen die op het gebied van leerlingenzorg en leerlingenbegeleiding intensief willen samenwerken dergelijke verbanden. Op die manier willen ze bereiken dat meer kinderen met een hulpvraag in het reguliere onderwijs kunnen functioneren en een diploma behalen. Wat trouwens ook de bedoeling was van het nu in Vlaanderen min of meer ter ziele gegane leerzorgkader.

Om hun collega’s van het samenwerkingsverband handelingsbekwamer te maken in hun omgaan met kinderen met een zorgvraag, kamden ze de leerlingendossiers uit op zoek naar problemen die bij de leerlingen voor specifieke zorgvragen zorgden. Ze selecteerden er de 26 belangrijkste uit en kwamen zo tot het volgende lijstje:

Omdat ze hun collega’s niet wilden overbelasten met tonnen literatuur, kozen ze voor het A4-concept: de informatie moest op een A-viertje passen. Ze hanteerden voor elk probleem dezelfde structuur:

• Een concrete ervaring in verband met het probleem (‘gevalsbeschrijving’ is een te zwaar woord);
• Een korte beschrijving van het probleem;
• Een lijstje van kenmerken;
• Een verwijzing naar recente en essentiële literatuur voor wie zich in de problematiek wil verdiepen.

Het boekje ademt een grote deskundigheid en professionaliteit uit: Pyt en Marinus kennen hun literatuur en weten deze op een schitterende manier te vertalen naar de werkvloer. Hierbij nemen ze de leerkrachten ernstig. Ze stellen zich op geen enkel moment betuttelend op. Helder en praktisch geschreven, draagt elk blad uit dit boekje bij tot de professionaliteit en handelingsbekwaamheid van de lezer. Tegelijk is het boekje een levende getuige van het grote zorghart van beide auteurs. Na 80 000 verkochte exemplaren in Nederland, mag dit boekje wat mij betreft de Vlaamse zorgmarkt overspoelen. De prijs is bewust laag gehouden en er is bovendien een gevoelige korting vanaf 10 exemplaren. Het zou mooi zijn moest iedere leerkracht en docent uit het (buitengewoon)secundair en hoger onderwijs (en waarom ook de leerkrachten uit het (buitengewoon) basisonderwijs niet) over dit boekje kunnen beschikken. Voor de prijs van enkele klassieke boeken over deze thema’s geef je een volledig leraren- of docentenkorps een naslagwerkje dat er staat!

Om het in Michelin-termen te zeggen: 5 sterren.

Martine Delfos schreef met het boek Een vreemde wereld als het ware een encyclopedie over autisme en aan autisme verwante stoornissen. Op haar kenmerkende, vlotte manier heeft ze de hedendaagse kennis over deze stoornissen op een eenvoudige en duidelijke manier gepresenteerd. Het boek bestaat uit twee grote delen en een zevental bijlagen.

In het eerste deel gaat Delfos dieper in op de vraag wat autistische stoornissen zijn. Hierbij legt ze de klemtoon op het syndroom van Asperger en PDD-NOS, omdat dit stoornissen zijn die voorkomen bij mensen met een normale of hoge intelligentie. Hierdoor worden de specifieke kenmerken van autisme beter in beeld gebracht.

De eerste vraag die aan bod komt is of de verklaring moet gezocht worden in de aanleg van het kind of in zijn omgeving. Delfos neemt ons met tal van concrete voorbeelden mee in haar verhaal over aanleg, rijping en onzichtbare stoornissen om te besluiten dat mensen met een autismespectrumstoornis een afwijkende rijping hebben van het centrale zenuwstelsel. Hierbij heeft ze nadrukkelijk aandacht voor enkele essentiële signalen die er op wijzen dat er problemen zijn die met aanleg of rijping te maken hebben. Na het beantwoorden van deze vraag onderzoekt Delfos waarom er een verschil is tussen mannen en vrouwen en hoe dat verschil er eigenlijk uitziet. Hierbij komt ze tot het besluit dat autistische mensen een meer mannelijke hersenstructuur hebben. Verder staat Delfos stil bij de verschillende autistische en daaraan gerelateerde stoornissen. De stoornissen in het autismespectrum worden allemaal beschreven in termen van gedrag en hebben als kern het moeilijk inschatten van de sociale interactie. Tot slot van het eerste deel gaat Delfos uitgebreid in op deze kern. Hierin zet ze de drie belangrijkste theorieën op het gebied van autisme, de Theory of Mind, de theorie van de Centrale Coherentie en de theorie van de Planning en de executieve functie tegenover het samenvattende model van het socioschema. Hierin krijgen de kenmerken die bij autismespectrumstoornissen voorkomen hun geïntegreerde plaats.

Het tweede deel staat in het teken van de aanpak. Na het benadrukken van het belang van een goede diagnose en de gevolgen daarvan, komen de volgende aspecten van aanpak en begeleiding aan bod:

• Het stimuleren van de differentiatie tussen het ik en de ander en de empathie.
• Het aanleren van sociale vaardigheden.
• Het vormen van vriendschappen en relaties.
• De aanpak van de weerstand tegen verandering.
• Het omgaan met angst en obsessies.
• Het omgaan met agressie.
• Het omgaan met de sociale angst die mensen met een autismespectrumstoornis hebben opgelopen als gevolg van hun confrontaties met de maatschappij.

De verschillende bijlagen geven een verdiepende kijk op de thema's die in het boek werden aangebracht.

Wie dit boek gelezen heeft, heeft een ruime kijk gekregen op de problematiek van de stoornissen in het autisme-spectrum. De bestaande theorie wordt op een coherente manier in elkaar gevlochten en verduidelijkt met levensechte - want vaak uit de eigen therapeutische praktijk gehaalde - voorbeelden. Het gebruik van de Aandachtspunten bij elk deel zorgt er voor dat het boek een zeer handig naslagwerk is dat zeer snel kan geraadpleegd worden. De Aandachtspunten attitude geven weer hoe men deze mensen het best benadert en hun problematiek aanpakt.

De boeken van uitgeverij SWP worden in België verdeeld door uitgeverij Epo.

Laten we de discussie of het een niet-verbale leerstoornis of een visueel-ruimtelijke stoornis is even vergeten. Zoals het voor elke leerstoornis geldt, is de taakgerichte aanpak belangrijker dan de naam. Hiermee komen we dan meteen bij de verdienste van dit boek. Met als ondertitel Praktijkgids voor leerkrachten, hulpverleners en ouders geeft het een goed inzicht in de problemen die mensen met een niet-verbale leerstoornis dagelijks ervaren en heel veel tips en aanzetten voor een goede taakgerichte aanpak. Ik laat het boek zelf spreken:

Bovendien kan men zich afvragen of het geven van een naam of het passen binnen een stoornis zo belangrijk is voor mensen met kenmerken van NLD. Voor ouders, leraren en hulpverleners geldt in ieder geval dat het profiel van vaardigheden en tekorten voldoende aanknopingspunten biedt om verdere hulp en ondersteuning te bieden en deze kinderen verder te helpen in hun ontwikkeling (blz.29).

In een eerste deel omschrijven de auteurs het fenomeen van de niet-verbale leerstoornis. Ze leggen uit wat de stoornis met zich meebrengt aan vaardigheden en tekorten en geven een overzicht van de verschillende kernproblemen die deze stoornis juist tot een syndroom maken. Over de mogelijke oorzaken wordt er slechts kort iets gezegd, ook al omdat er nog veel niet duidelijk is. Verder beschrijven ze de informatieverwerking van de hersenen zodat men de niet-verbale leerstoornis als een stoornis in die informatieverwerking beter kan begrijpen. Na dit alles beschrijven ze de signalen die erop kunnen wijzen dat iemand een niet-verbale leerstoornis heeft en gaan ze uitgebreid in op het diagnosticeren ervan. Hierbij gaan ze dieper in op de overeenkomsten die de niet-verbale leerstoornis lijkt te hebben met andere stoornissen.

Het tweede deel is meteen veel concreter en beschrijft hoe personen met een niet-verbale leerstoornis leren. Zeer interessant daarbij is het opdelen van het leren in tien concrete stappen. Alleen dit deel al is de moeite om door iedere leerkracht gelezen te worden. 

In het derde deel komt de pedagogische begeleiding aan bod. In welke mate moeten ouders, leerkrachten en hulpverleners hun begeleiding aanpassen aan de noden van iemand met een niet-verbale leerstoornis en welke pedagogische stijl meten ze zich daarbij het beste aan?

Het meest uitgebreide deel is dat over de niet-verbale leerstoornis in het onderwijs. Dit deel kan als het ware uit het boek gehaald worden als voorlichtingsbrochure voor elke leerkracht uit het basis- en voortgezet onderwijs. Na het illustreren van de impact van een niet-verbale leerstoornis op het in-de-klas-bestaan van een kind en de signalen die men kan opvangen dat het verkeerd loopt, gaat het heel uitgebreid in op de aanpassingen die in het onderwijs kunnen gebeuren zodat het meer afgestemd is op de leerling met deze stoornis. Deze aanpassingen situeren zich op de volgende vlakken:

• Pedagogische aanpassingen
• Aanpassingen van de pedagogische stijl van de leerkracht
• Didactische aanpassingen
• Aanpassingen van de leerstof
• De sociaal-emotionele ondersteuning

Met andere woorden: wie op zoek is naar sticordi-maatregelen kan hier heel veel leren.

Verder in het vierde deel worden de verschillende leervakken bekeken in het licht van de niet-verbale leerstoornis en gaat men dieper in op aspecten van werkhouding en motivatie. Ook de overgang naar het voortgezet onderwijs en het functioneren in het voortgezet onderwijs worden van nabij bekeken.

Het vijfde deel staat helemaal in het teken van de hulpverlening aan iemand met een niet-verbale leerstoornis en zijn omgeving. Er wordt gekeken naar de belangrijkste probleemvelden en hoe men daarbinnen oplossingen kan aanreiken en aanleren.

Het zesde deel richt zich concreet op een aantal belangrijke hulpvragen van ouders. De aandachtige lezer zal merken dat er geregeld - en ergens is dat vanzelfsprekend - een overlapping is met de tips en adviezen die gegeven worden aan het onderwijs. Verder is er ook aandacht over de rol die familieleden kunnen spelen en voor een aantal specifieke thema's, waaronder dat van medicatie en de niet-verbale leerstoornis.

Het zevende deel bestaat uit een geannoteerde verzameling van boeken en materialen in verband met deze stoornis.

Het boek is zeer uitgebreid en zou daardoor mensen kunnen afschrikken om het te lezen. Door de vele praktische tips en suggesties en de vele concrete voorbeelden leest het boek echter zeer vlot. Leerkrachten en hulpverleners die kiezen voor een taakgerichte aanpak van de problematiek vinden hier zeker hun gading.

Er is voortdurend sociaal verkeer tussen de mensen. Dat hoort er nu eenmaal bij als je een sociaal wezen bent. Dat sociaal verkeer is echter overal gebonden aan regels en omgangsvormen. Sommige regels zijn expliciet gesteld, andere leiden echter een verborgen leven. Voor mensen met een goed sociaal inschattingsvermogen is dat geen probleem. Zij kunnen de ontelbare situaties waarin ze terechtkomen moeiteloos inschatten en zich dan ook aan de verborgen of ongeschreven regels onmiddellijk aanpassen. Sommige mensen hebben daar echter wel problemen  mee. Denken we maar aan personen met een autismespectrumstoornis, een niet-verbale leerstoornis (of ruimtelijk-visuele stoornis), ad(h)d, het syndroom van Gilles de la Tourette of het Aspergersyndroom Zij hebben deze sociale intuïtie niet of onvoldoende. Voor hen is dit boek geschreven.

De ondertitel geeft de bedoeling van het boek zeer duidelijk weer: het wil een praktische hulp zijn bij het leren van sociale vaardigheden. Waarom? Omdat mensen die deze vaardigheden niet hebben zeer kwetsbaar zijn omdat ze niet voldoen aan de sociale eisen van hun omgeving. Deze problemen kunnen er toe leiden dat ze zich terugtrekken of onaangepast gedrag gaan vertonen. Voor deze mensen is het leren van sociale vaardigheden en het ontwikkelen van een bepaalde sociale cognitie een levenslange opdracht.

In het eerste hoofdstuk leggen de auteurs uit wat verborgen regels zijn en hoe je ze kunt herkennen. Een bepaalde uitspraak, een bepaalde klemtoon kan een dergelijke regel markeren. Om nog niet te spreken van het niet-verbale gedrag van een persoon. Daarnaast is het zo dat verborgen regels (kunnen) verschillen naargelang de situatie: een andere leeftijd, een ander geslacht, een ander gezelschap of een andere cultuur.

Het tweede hoofdstuk gaat dieper in op het belang van deze verborgen regels. Het niet doorhebben van een dergelijke regel kan er toe leiden dat iemand gepest, uitgesloten, verkeerd begrepen of belachelijk gemaakt wordt.

Het derde hoofdstuk bespreekt uitvoerig een aantal strategieën om verborgen regels te leren, en moet dan ook zeker gelezen worden door iedereen die kinderen op weg wil helpen. Aan bod komen het werken met een vertrouwenspersoon, het Sockss-model, de Solve-methode, het werken met sociale verhalen, het maken van stripverhalen, de hulpkaart-methode, sociale autopsie, directie instructie, het aanleren van één regel per dag, de Ongelooflijke 5-puntsschaal en het werken met video-opnamen.

Het vierde en laatste hoofdstuk bekijkt een elftal terreinen van verborgen regels van dichtbij. Voor elk terrein sommen ze voor verschillende situaties op welke verborgen regels er onder andere gelden. Deze terreinen zijn:

• op het toilet
• op verjaardagsfeestjes
• kleding
• eten
• openbaar vervoer
• vriendschap
• in gezelschap
• op school
• bij anderen
• gedragsregels
• beeldspraak en uitdrukkingen

Dit boek is meer dan de moeite waard voor iedereen die, als ouder of als beroepskracht, met kinderen op weg wil gaan bij het leren van sociale vaardigheden. Daarom hoeven deze kinderen echt niet één van de aangehaalde stoornissen te hebben. Ook veel anderen, kinderen én volwassenen, zouden baat hebben bij het lezen van dit boek. Of wat dacht je van die collega die zijn gezicht op 30 centimeter afstand van het jouwe houdt als hij met je spreekt? Of die andere collega die bij voorkeur tegen jou begint te praten als je net aan de telefoon in gesprek bent?