BOEKetje onderwijs

Ik wou mijn boekenblog dit schooljaar na twee maanden rust krachtdadig opstarten. Toen ik begin augustus het studiekeuzeproject van Magda Vanmontfort ontving, wist ik meteen waarmee. Het hele concept is een prachtig voorbeeld van outside the box-denken. Op een originele manier verenigt het heel wat inzichten uit de wereld van de studiekeuzebegeleiding en daarbuiten. Bovendien voegt het er een extra dimensie aan toe, namelijk het taalvaardiger maken van jongeren. Vandaar de titel: HorizonTaal: Horizon staat voor studiekeuze, Taal voor taalvaardigheid.

De essentie van dit totaalconcept kun je niet beter samenvatten dan met de tekst op de achterflap van de handleiding. Ik citeer:

Jongeren van 13 en 14 jaar hebben vaak een eenzijdig beeld van de beroepswereld, de kennisdomeinen die daarmee samenhangen en de studierichtingen die naar diverse beroepen leiden. Vele leerlingen ontgaat daardoor de zin van de kennis, de vaardigheden en de attitudes die hen op school worden aangereikt. Hun studiekeuze na de eerste twee jaren in het secundair onderwijs gebeurt dan ook vaak op een weinig onderbouwde manier.

Dat het pakket een totaal andere weg opgaat dan deze van de belangstellingsvragenlijsten en keuzewerkboekjes, is je intussen al duidelijk. Het wil leerlingen aan het einde van de eerste graad van het secundair onderwijs kansen geven om te komen tot een meer persoonlijke en doordachte studiekeuze. Het laat de jongeren naar de volgende kennisdomeinen, die Vanmontfort koos omwille van hun maatschappelijke relevantie, kijken:

• bestuur en administratie;
• kunst;
• literatuur en cultuur;
• medisch en paramedisch;
• milieu en economie;
• psychologie en pedagogie;
• sociaal leven en samenleving;
• techniek en technologie;
• wetenschappen;
• zaken en economie.

Binnen deze kennisdomeinen kunnen de leerlingen aan de hand van de opdrachten, informatie- en actiekaarten uit de verschillende domeinboeken op een persoonlijke verkenningstocht gaan. Belangrijk daarbij is dat ze kunnen kiezen vanuit welke rol ze het kennisdomein benaderen en dat ze daarover diepgaand met de klasgenoten en de begeleidende leerkracht kunnen discussiëren. Elke rol is gekoppeld aan een activiteit. Uit de keuze van deze activiteiten blijkt opnieuw hoe doordacht het hele project is. Vanmontfort werkt hier met drie dimensies (kritisch|zorgzaam|creatief) en twee activiteitenniveaus (denken|doen), waardoor men elk domein op zes verschillende manieren benadert. Ik geef een voorbeeld aan de hand van het kennisdomein Literatuur en Cultuur:

Wie deze summiere bespreking met groeiende belangstelling heeft gelezen, wil waarschijnlijk ook weten hoe dit project werkt. Ik probeer het kort samen te vatten:

• Per maand investeer je drie uur in het verkennen van één van de tien kennisdomeinen;
• Elk kennisdomein leid je in aan de hand van een stripverhaal dat vertrekt vanuit een probleemstelling, een ‘controverse’;
• Per kennisdomein verdeel je de leerlingen in zes groepjes die het elk vanuit een eigen rol (zie hierboven) benaderen;
• Na de activiteiten komt er een klassikale terugkoppeling waarin alle opgedane kennis en ervaringen geïntegreerd worden;
• Vanaf het derde thema volgt er na deze klassikale terugkoppeling ook nog een persoonlijke terugkoppeling aan de hand van het kaartenkwartet. Met dit kaartenkwartet stelt elke leerling zijn persoonlijk profiel samen. Hoe dat in zijn werk gaat, lees je in de handleiding.
• Na de verkenning van de tien kennisdomeinen bekijken de leerlingen tot slot de film Aigoual, een Woud herleeft. Hierin beleeft het studiekeuzeproject zijn synthese.

Dit pakket is een absolute aanrader voor elke middenschool die haar studiekeuzebegeleiding een verfrissende adem wil inblazen. Let wel op: wil je de volle rijkdom ervan gebruiken, dan moet je de handleiding grondig doornemen.

Wie in de leerlingenbegeleiding volgens de principes van de handelingsgerichte diagnostiek werkt, weet dat het essentieel is om de specifieke onderwijs- en opvoedingsbehoeften van de leerling in kaart te brengen. Een goed begrip voor de context van de leerling is even belangrijk. Alleen zo kun je de vraag beantwoorden:

Wat heeft deze leerling, in deze situatie op dit moment nodig?

Het antwoord op deze vraag kun je dan formuleren op de manier zoals Noëlle Pameijer het graag heeft:

Deze leerling heeft... 

• instructie nodig die...
• opdrachten nodig die...
• leeractiviteiten nodig die...
• feedback nodig die...
• klasgenoten die...
• een leerkracht nodig die...
• ouders nodig die...

Binnen de handelingsgerichte diagnostiek is het belangrijk om antwoorden te geven die de wetenschap ondersteunt. Dit maakt het de handelingsgerichte onderzoeker moeilijk. Het veronderstelt dat hij op de hoogte is van de meest recente wetenschappelijke inzichten. Het Handboek Diagnostiek in de leerlingenbegeleiding voorziet in deze nood. In vier delen brengt het de diagnosticus weer bij de zaak.

In het eerste deel bespreekt niemand minder dan Noëlle Pameijer de rol van de contextfactoren, de veranderbaarheid en de positieve elementen bij het diagnostisch proces in het onderwijs. Wie haar werk kent, zal hier waarschijnlijk weinig nieuws lezen. Toch ligt hier het fundament van het boek. Daardoor kun je dit deel niet overslaan.

Het tweede deel staat in het teken van de diagnostiek van het functioneren van leerlingen. Het is opgesplitst in de volgende hoofdstukken, die elk een functiedomein behandelen:

• rekenen;
• technisch lezen en spellen;
• begrijpend lezen;
• taalontwikkeling en taalproblemen;
• intelligentie en leervermogen;
• aandachtsprocessen;
• motivatie in de klas;
• zelfconcept;
• emotionele en gedragsproblemen;
• studie- en beroepskeuzeprocessen.

Voor de inhoud van elk hoofdstuk staan wetenschappers garant die een domeinexpert zijn. De inhoud is actueel, volledig en wetenschappelijk verantwoord. De hoofdstukken zijn allemaal geschreven met dezelfde structuur in het achterhoofd:

• theoretische en empirisch achtergrond;
• beschrijving van de mogelijke problemen;
• implicaties voor de diagnostiek;
• selectie van diagnostische middelen;
• de aansluiting tussen diagnostiek en behandeling;
• conclusies.

Daarbij kregen de auteurs gelukkig voldoende vrijheid om hun boodschap te brengen op de manier die hen het beste leek. Er trad dan ook geen inhoudelijke verarming op als gevolg van een te strak keurslijf.

In het derde deel bespreken verschillende experts de diagnostiek van de opvoedings- en onderwijscontext. Deze valt uiteen in drie domeinen:

• opvoedingsfactoren en gezinsfunctioneren;
• relaties tussen kinderen op school;
• interacties tussen leerkrachten en leerlingen.

In elk hoofdstuk herkennen we dezelfde ruime structuur als in het tweede deel. Met dezelfde inhoudelijke rijkdom tot gevolg.

Het laatste deel staat in het teken van de diagnostiek van allochtone, mentale zwakkere en hoogbegaafde leerlingen. Bij elke doelgroep nemen experts het woord binnen de intussen gekende ruime structuur.

Zonder in superlatieven te vervallen, kun je wel stellen dat dit boek het standaardwerk is voor wie aan handelingsgericht onderzoek wil doen. Als gebruiker krijg je zowel de noodzakelijke theoretische achtergrond als een kritische kijk op mogelijke onderzoeksinstrumenten mee. Het uitgebreide register maakt dit boek daarenboven tot een sterk naslagwerk.